दुबई. इराणवर मंगळवारी झालेल्या हवाई हल्ल्यांमुळे राजधानी तेहरानमध्ये मोठ्या प्रमाणात विध्वंस झाला, परंतु इराणच्या क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोनने इस्रायलच्या तेल अवीव आणि मध्य पूर्वेतील अनेक लक्ष्यांनाही लक्ष्य केले. मात्र, अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प म्हणाले की, युद्ध संपवण्यासाठी अमेरिका इस्लामिक रिपब्लिकशी चर्चा करत आहे. आणखी हजारो यूएस मरीन आखाती प्रदेशात गेल्याने युद्ध वाढत असल्याचे दिसून आले, दोन्ही बाजूंनी एकमेकांवर हल्ले करणे सुरूच ठेवले आणि इराणने वाटाघाटी करण्यास नकार दिला.

तथापि, याच्या एक दिवस आधी, ट्रम्प यांनी इराणला दिलेली मुदत देखील वाढवली, ज्या अंतर्गत होर्मुझची सामुद्रधुनी जहाजांसाठी न उघडल्यास इराणच्या ऊर्जा प्रकल्पांना हवाई हल्ले करून लक्ष्य करण्याचा इशारा दिला होता. तेहरानच्या या महत्त्वपूर्ण जलमार्गावरील नियंत्रणामुळे जागतिक स्तरावर मालाची वाहतूक विस्कळीत झाली आहे, इंधनाच्या किमती गगनाला भिडल्या आहेत आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेला धोका निर्माण झाला आहे. पाकिस्तानने राजनैतिक चर्चेचे आयोजन करण्याची ऑफर दिली, परंतु इराण आपल्या भूमिकेवर ठाम राहिला आणि “संपूर्ण विजय मिळेपर्यंत” लढण्याची शपथ घेतली.

अमेरिका आणि इराण यांच्यातील कोणत्याही चर्चेला (जे मंगळवारी अत्यंत अनिश्चित दिसले) मोठ्या आव्हानांना तोंड द्यावे लागेल. विशेषत: इराणच्या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र आणि आण्विक कार्यक्रमांच्या संदर्भात वॉशिंग्टनची बदलती उद्दिष्टे साध्य करणे कठीण आहे. दरम्यान, हे अस्पष्ट आहे की इराण सरकारमध्ये कोणाला वाटाघाटी करण्याचा अधिकार असेल-किंवा कोण वाटाघाटी करण्यास इच्छुक असेल, विशेषत: इस्रायलने इराणच्या अनेक नेत्यांना मारल्यानंतर त्यांचे उच्चाटन करण्याचे वचन दिले आहे.

इराणमध्ये अमेरिकेचा तीव्र संशय आहे, ज्याने ट्रंप प्रशासनाच्या अंतर्गत उच्च-स्तरीय राजनैतिक चर्चेदरम्यान दोनदा हल्ले केले आहेत, 28 फेब्रुवारीच्या हल्ल्यांसह सध्याचे युद्ध सुरू झाले आहे. खोल अविश्वासाच्या दरम्यान चर्चेबद्दल संमिश्र संकेत मिळाले आहेत. इराणच्या संसदेचे अध्यक्ष मोहम्मद बगेर कालिबाफ यांनी अमेरिकेशी झालेल्या चर्चेचे वर्णन “फेक न्यूज” म्हणून केले, तर अरघचीच्या कार्यालयाने कबूल केले की परराष्ट्र मंत्र्यांनी या आठवड्यात अझरबैजान, इजिप्त, ओमान, पाकिस्तान, रशिया, दक्षिण कोरिया, तुर्की आणि तुर्कमेनिस्तानमधील त्यांच्या समकक्षांशी युद्धाबद्दल बोलले होते.

चर्चेच्या चर्चेमुळे तेलाच्या किमतीत थोडी घसरण झाली आणि बाजारात तेजी आली. पण दिलासा अल्पकाळ टिकला, कारण आंतरराष्ट्रीय कच्च्या तेलाच्या किमती मंगळवारी US$ 100 प्रति बॅरलच्या वर वाढल्या, युद्ध सुरू झाल्यापासून जवळपास 40 टक्के वाढ झाली. इराणच्या नेत्यांना वॉशिंग्टनच्या हेतूबद्दल संशय आहे, कारण सध्याचे युद्ध सुरू झालेल्या अचानक हल्ल्यापूर्वी तेहरान अमेरिकेशी चर्चा करत होता. गेल्या वर्षी अमेरिका आणि इस्रायलने त्यांच्या अणु प्रकल्पांवर हल्ला केला तेव्हा इराणही चर्चेत होता.

पाकिस्तानचे पंतप्रधान शेहबाज शरीफ यांनी 'X' वर लिहिले की, त्यांचा देश इराण युद्ध संपवण्यासाठी अर्थपूर्ण आणि निर्णायक चर्चेसाठी तयार आहे. तीन पाकिस्तानी अधिकारी, एक इजिप्शियन अधिकारी आणि एक आखाती मुत्सद्दी यांच्या मते, अमेरिकेने पाकिस्तानमध्ये चर्चेत सहभागी होण्यासाठी 'तत्त्वतः' सहमती दर्शविली होती, तर मध्यस्थ अजूनही इराणचे मन वळवण्याचा प्रयत्न करत होते.

याबाबतचे वृत्त बाहेर आल्यानंतर ही 'गुप्त कूटनीती' अधिक गुंतागुंतीची झाल्याचे पाकिस्तानी अधिकाऱ्यांनी सांगितले. इराणचे परराष्ट्र मंत्री अब्बास अराघची यांच्या कार्यालयाने सांगितले की त्यांनी या आठवड्यात अनेक देशांच्या समकक्षांशी युद्धाबद्दल बोलले आहे. परंतु इराणच्या संसदेचे अध्यक्ष मोहम्मद बगेर कालिबाफ यांनी अमेरिकेशी चर्चेच्या बातम्यांचे वर्णन 'फेक न्यूज' असे केले आणि इराणच्या सर्वोच्च लष्करी कमांडच्या प्रवक्त्याने एक नवीन आव्हानात्मक विधान जारी केले.

“इराणची शक्तिशाली सशस्त्र सेना दृढ, अभिमानास्पद, इराणच्या अखंडतेचे रक्षण करण्यात विजयी आहे आणि संपूर्ण विजय मिळेपर्यंत हा मार्ग चालू राहील,” इराणच्या सरकारी टेलिव्हिजनने मेजर जनरल अली अब्दुल्लाही अलीाबादी यांनी मंगळवारी सांगितले. इराणने मंगळवारी इराणच्या रिव्होल्युशनरी गार्डच्या माजी कमांडरची हवाई हल्ल्यात ठार झालेल्या अली लारीजानी यांच्या जागी देशाच्या सर्वोच्च राष्ट्रीय सुरक्षा परिषदेचे नवीन सचिव म्हणून नियुक्ती केली. इराणच्या सरकारी टेलिव्हिजनने नवीन सचिवाची ओळख मोहम्मद बागेर झोलघद्रा म्हणून केली, जो गार्डमध्ये ब्रिगेडियर जनरल होता.

देशाच्या तेल नेटवर्कसाठी महत्त्वपूर्ण असलेल्या खार्ग बेटावर अमेरिका काबीज करण्याचा प्रयत्न करू शकेल अशा अनुमानांना चालना देत हजारो मरीनचे सैन्य या प्रदेशाकडे जात असताना ट्रम्प यांची घोषणा झाली. अमेरिकेने पर्शियन गल्फमधील बेटावर एका आठवड्यापूर्वी बॉम्बफेक केली, ज्यामुळे त्याचे संरक्षण नुकसान झाले, परंतु तेल पायाभूत सुविधा सुरक्षित असल्याचे सांगितले.

जर अमेरिका सैन्य उतरवण्याच्या तयारीत असेल तर ते पर्शियन गल्फमध्ये खाणी टाकतील, अशी धमकी इराणने दिली आहे. यामुळे जमीन आणि समुद्रावरून होणारे हल्ले गुंतागुंतीचे होतील आणि त्या भागातील सर्व जहाजांची हालचालही धोक्यात येईल. न्यूयॉर्क स्थित थिंक टँक असलेल्या सौफान सेंटरने एका विश्लेषणात लिहिले आहे की ट्रम्प म्हणाले की ते इराणच्या पॉवर स्टेशनवर बॉम्बस्फोट घडवून आणण्याची धमकी जोपर्यंत चर्चा चालू ठेवत नाहीत तोपर्यंत ते पुढे ढकलतील – शुक्रवारी या प्रदेशात यूएस सागरी सैन्याच्या आगमनासोबत विलंब होण्याची शक्यता आहे.

तेहरानवरील हवाई हल्ल्याला प्रत्युत्तर म्हणून इराणने मंगळवारी पहाटे इस्रायलवर क्षेपणास्त्रे डागली. 100 किलो वारहेड वाहून नेण्याची क्षमता असलेले क्षेपणास्त्र तेल अवीवमधील इस्रायली संरक्षण यंत्रणेला धडकले आणि शहराच्या मध्यभागी एका रस्त्यावर पडले. त्यामुळे आजूबाजूच्या इमारतीच्या खिडक्यांच्या काचा फुटून धूर निघू लागला. “आम्ही विध्वंस, धूर आणि गोंधळ पाहिला,” बचाव कार्यकर्ता योएल मोशे यांनी क्षेपणास्त्र आदळल्यानंतर काही मिनिटांत घटनास्थळी पोहोचल्यानंतर पत्रकारांना सांगितले. चार जण किरकोळ जखमी झाल्याचे त्यांनी सांगितले. आश्रयस्थानातून बाहेर पडताना, अमीर हसिद म्हणाले की त्याला वाटते की परिस्थिती पूर्वीपेक्षा खूपच भयानक असेल.

“तुम्ही एक (सोपे) लक्ष्य आहात असे वाटते, तुमच्यावर किंवा तुमच्या शेजारी असलेल्या कोणावर क्षेपणास्त्रे पडण्याची वाट पाहत आहात,” तो म्हणाला. कुवेतमध्ये, हवाई संरक्षण प्रणालीच्या श्रापनेलमुळे पॉवर लाईन्स खराब झाल्या, ज्यामुळे काही तास वीज खंडित झाली. बहरीनमध्ये मिसाइल अलर्ट सायरन वाजले आणि सौदी अरेबियाच्या संरक्षण मंत्रालयाने सांगितले की त्यांनी तेल समृद्ध पूर्व प्रांताला लक्ष्य करणारे 19 इराणी ड्रोन नष्ट केले. इस्त्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतन्याहू म्हणाले की, अमेरिकेने युद्धविरामाचा विचार केला तरीही इस्रायल इराण आणि लेबनॉनवर हल्ले सुरूच ठेवेल.

“आणखी हल्ले होतील,” तो म्हणाला. मंगळवारी इस्रायलने बेरूतच्या दक्षिण उपनगरांवर बॉम्बफेक केली आणि इराणशी संबंधित हिजबुल्लाह दहशतवादी गटाद्वारे वापरल्या जाणाऱ्या पायाभूत सुविधांना लक्ष्य करत असल्याचे सांगितले. राजधानीच्या आग्नेयेकडील निवासी अपार्टमेंटवर झालेल्या हल्ल्यात तीन वर्षांच्या मुलीसह किमान तीन लोक ठार झाले, तर लेबनॉनच्या आरोग्य मंत्रालयाच्या म्हणण्यानुसार दक्षिणेकडील पाच जणांचा मृत्यू झाला. दरम्यान, लेबनॉनने इराणच्या राजदूताला रविवारपर्यंत देश सोडण्याचे आदेश दिले आणि त्यांना व्यक्तिमत्व नॉन ग्रेटा घोषित केले.

अधिकाऱ्यांचे म्हणणे आहे की इस्त्रायली हल्ल्यांमुळे लेबनॉनमध्ये 1,000 हून अधिक लोक मारले गेले आहेत आणि 1 दशलक्षाहून अधिक विस्थापित झाले आहेत. दरम्यान, इराणच्या आरोग्य मंत्रालयाने सांगितले की, संघर्षात आपल्या नागरिकांच्या मृत्यूची संख्या 1,500 हून अधिक झाली आहे, इराणच्या हल्ल्यात इस्रायलमधील 15 लोक मारले गेले आहेत, तर 13 अमेरिकन लष्करी कर्मचारीही मारले गेले आहेत.