पुणे: MBA विद्यार्थ्याचा दिवस केवळ लेक्चर्सपुरता मर्यादित नसून, त्यानंतर असाइनमेंट्स, केस स्टडीज, विविध प्रमाणपत्रे (Certifications) आणि प्लेसमेंटची तयारी अशा अनेक कामांचा डोंगर त्यांच्यासमोर असतो. सततच्या या मानसिक श्रमामुळे हळूहळू मेंदू थकतो. नवीन माहिती आत्मसात करणे कठीण होऊ लागते, यालाच'लर्निंग फॅटीग' (Learning Fatigue)किंवा शैक्षणिक थकवा म्हणतात. हा थकवा अचानक येत नाही, तर तो हळूहळू वाढत जातो आणि एकाग्रतेवर परिणाम करतो.

आजच्या स्पर्धात्मक युगात लर्निंग फॅटीग ही एक सामान्य समस्या बनली आहे. वेळीच लक्ष न दिल्यास याचा परिणाम विद्यार्थ्यांच्या कामगिरीवर आणि शिकण्याच्या क्षमतेवर होतो.

लर्निंग फॅटीगची मुख्य कारणे:

• सहकाऱ्यांशी तुलना:वर्गातील मित्रांचे मार्क, त्यांची कौशल्ये आणि प्लेसमेंटची तयारी यांची सतत स्वतःशी तुलना केल्याने एक अदृश्य मानसिक दबाव निर्माण होतो.

• ग्रेड्स आणि प्लेसमेंटचा दबाव:चांगल्या गुणांसह उत्तीर्ण होणे आणि उत्तम नोकरी मिळवणे या दुहेरी जबाबदारीमुळे विद्यार्थ्यांना विश्रांतीसाठी वेळच मिळत नाही.

• विश्रांतीचा अभाव:अभ्यासाचे वेळापत्रक इतके व्यस्त असते की दोन सत्रांच्या मध्ये मानसिक किंवा भावनिक थकवा दूर करण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळत नाही.

• माहितीचा अतिरेक:नियमित अभ्यासासोबतच इंटर्नशिप, लाईव्ह प्रोजेक्ट्स आणि एक्स्ट्रा कोर्सेस यामुळे मेंदूवर कामाचा अति ताण येतो.

थकवा टाळण्यासाठी सर्वोत्तम सराव (Best Practices):

अभ्यासाचा कंटाळा टाळण्यासाठी तासनतास अभ्यास करण्यापेक्षा 'स्मार्ट' पद्धतीने अभ्यास करणे गरजेचे आहे:

१.नियोजित अभ्यास (Structured Learning):दिवसाचे नियोजन अशा प्रकारे करा की त्यात अभ्यासाचे छोटे ब्लॉक असतील. एकाच वेळी खूप वाचण्यापेक्षा संकल्पनांचे सारांश काढणे अधिक प्रभावी ठरते.२.शारीरिक हालचाल:चालणे, योगासने किंवा हलका व्यायाम केल्याने मेंदूला ताजेतवाने वाटते. यामुळे अभ्यासावर पुन्हा लक्ष केंद्रित करणे सोपे जाते.३.गट चर्चा (Peer Learning):एकटे अभ्यास करण्यापेक्षा मित्रांसोबत मिळून अवघड विषय सोडवल्यास मानसिक ताण कमी होतो आणि विषय लवकर समजतो.४.मानसिक विश्रांती:दोन सत्रांच्या मध्ये ब्रेक घेणे, स्क्रीनचा वापर कमी करणे आणि पुरेशी झोप घेणे हे अभ्यासाइतकेच महत्त्वाचे आहे.

संस्था आणि प्राध्यापकांची भूमिका

लर्निंग फॅटीग कमी करण्याची जबाबदारी केवळ विद्यार्थ्यांची नसून शैक्षणिक संस्थांचीही आहे. अभ्यासक्रम अशा प्रकारे असावा की ज्यातून विद्यार्थ्यांना ताण न येता प्रत्यक्ष अनुभवातून शिकता येईल. प्राध्यापकांशी मोकळा संवाद आणि मार्गदर्शनामुळे विद्यार्थ्यांचा ताण कमी होण्यास मदत होते.

PIBM चा पुढाकार: विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याची जपणूक

पुण्यातील'पुणे इन्स्टिट्यूट ऑफ बीझनेस मॅनेजमेंट' (PIBM)मध्ये अभ्यासाचा ताण आणि विद्यार्थ्यांचे मानसिक आरोग्य यांचा समतोल साधला जातो. येथील शैक्षणिक कॅलेंडर अशा प्रकारे आखलेले असते की ज्यामुळे कामाचा बोजा सत्रात समान वाटला जातो.

• अनुभवातून शिक्षण:केवळ पुस्तकी ज्ञानाऐवजी लाईव्ह प्रोजेक्ट्स, सिम्युलेशन आणि इंडस्ट्री इंटरअॅकक्शनवर भर दिला जातो, ज्यामुळे शिक्षण कंटाळवाणे वाटत नाही.

• मेंटरशिप आणि सपोर्ट:प्राध्यापकांचे वैयक्तिक मार्गदर्शन आणि विविध क्लब्समधील सहभागामुळे विद्यार्थ्यांना तणावमुक्त राहण्यास मदत होते.

• समतोल अभ्यासक्रम:येथे केवळ माहिती भरण्यापेक्षा ती माहिती प्रत्यक्ष व्यवसायात कशी वापरायची, यावर लक्ष केंद्रित केले जाते.

योग्य नियोजन, मानसिक विश्रांती आणि शैक्षणिक संस्थेचा पाठिंबा असेल तर विद्यार्थी आपले ध्येय गाठताना थकून जात नाहीत. व्यवस्थापन शिक्षण हे केवळ कष्टाचे नाही, तर आनंदाचे आणि समृद्ध करणारे असावे, हेच आजच्या काळातील यशाचे सूत्र आहे.