E20 पेट्रोल आता देशभरात एक वास्तविकता आहे, परंतु इथेनॉलच्या आसपासची चर्चा वाहनांची अनुकूलता आणि मायलेजच्या पलीकडे जात आहे. जमीन आणि पाणी इथेनॉल फीडस्टॉक्स किती वापरतात, शेतकरी काय पिकवायचे आणि इंधनाची मागणी अन्न आणि पशुखाद्य मागणीशी स्पर्धा करते की नाही यावर ताज्या चिंता केंद्रित आहेत.

चिंता प्रासंगिक आहे कारण कार्यक्रमाचा विस्तार झपाट्याने झाला आहे. इथेनॉल मिश्रण 2013-14 मधील 1.5 टक्क्यांवरून 2025-26 मध्ये 20 टक्क्यांपर्यंत वाढले आणि मूळ 2030 च्या वेळापत्रकाच्या पाच वर्षे आधी लक्ष्य गाठले. इथेनॉल उत्पादन क्षमता सुमारे 2,000 कोटी लीटर झाली आहे, तर 2025-26 साठी 1,200 कोटी लीटर पेक्षा जास्त खरेदीचा अंदाज आहे.

ते प्रमाण फायदे निर्माण करते, परंतु ते फीडस्टॉकची निवड देखील महत्त्वपूर्ण करते. ऊस, तांदूळ आणि मका हे सर्व आता इथेनॉल पुरवठा साखळीचा भाग झाले आहेत. अधिक अन्न पिके इंधनात टाकून उत्पादनात वाढ झाल्यास, पर्यावरणीय खर्च शेपटीच्या पाईपमधून शेतात, सिंचन प्रणाली आणि जमिनीच्या वापरावर बदलू शकतो.

सरकारच्या स्वतःच्या नियोजन कागदपत्रांनी ही समस्या अनेक वर्षांपासून ओळखली आहे. 2021 च्या इथेनॉल रोडमॅपमध्ये असे नमूद केले आहे की ऊस आणि भात एकत्रितपणे सिंचनाच्या पाण्याचा खूप मोठा वाटा वापरतात आणि कमी पाण्याची पिके आणि कृषी अवशेषांपासून बनवलेल्या दुसऱ्या पिढीच्या इथेनॉलची शिफारस केली आहे.

अलीकडच्या नीती आयोगाच्या कार्यातून ही समस्या का नाहीशी झाली नाही हे दिसून येते. त्याच्या 2026 मॉडेलिंगचा अंदाज आहे की एक लिटर ऊस-आधारित इथेनॉल तयार करताना पीक लागवडीचा समावेश केला जातो तेव्हा सुमारे 2,860 लिटर पाण्याचा समावेश होतो. संबंधित अंदाज मक्यासाठी 4,600 लिटर आणि तांदळासाठी 10,700 लिटरपेक्षा जास्त आहे.

या आकडेवारीचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक लिटर इथेनॉल थेट डिस्टिलरीमध्ये ते प्रमाण वापरते. बहुतेक पाण्याचा ठसा पीक वाढवण्यात बसतो. ते स्थान निर्णायक बनवते. पावसाने मोठ्या प्रमाणावर पिकवलेल्या फीडस्टॉकचा भूगर्भातील ताणलेल्या सिंचनाद्वारे उत्पादित केलेल्या त्याच पिकापेक्षा वेगळा परिणाम होतो.

तांदूळ आणि तुटलेल्या तांदळाच्या तुलनेत इथेनॉलसाठी मका हा सर्वात कमी पाणी-केंद्रित धान्य पर्याय म्हणून आधीच्या रोडमॅपमध्ये म्हटले आहे. असे असले तरी, इंधनाची मागणी पूर्ण करण्यासाठी मक्याची स्केलिंग केल्याने पीक पद्धती बदलू शकते आणि जमीन अन्न किंवा पशुखाद्य बाजारातून वळवू शकते.

E20 चा पुरवठा ठेवण्यासाठी सरकारने कच्च्या मालाचा पाया सक्रियपणे वाढवला आहे. 2024-25 साठी आणि पुन्हा 2025-26 साठी 30 जून 2026 पर्यंत इथेनॉल उत्पादनासाठी 52 लाख टन अतिरिक्त FCI तांदूळ मंजूर केले. 2024-25 मध्ये 40 लाख टन साखर वळवण्याची परवानगी दिली आणि धान्य-आधारित डिस्टिलच्या आसपास मका क्लस्टर्सला प्रोत्साहन दिले.

हा दृष्टीकोन एक समस्या सोडवतो, जी इथेनॉलची भरवशाची उपलब्धता आहे, परंतु दुसरा प्रश्न निर्माण करतो: जेव्हा तथाकथित अधिशेष संकुचित होते तेव्हा काय होते? हवामानातील फरकामुळे साखर, तांदूळ किंवा मक्याचे उत्पादन लवकर बदलू शकते. इंधन कार्यक्रमाला दरवर्षी अंदाजे पुरवठा आवश्यक असतो, तर अन्न उत्पादनाचा अंदाज नेहमी त्याच आत्मविश्वासाने करता येत नाही.

अधिक टिकाऊ उत्तर म्हणजे पिकांचे अवशेष, कचरा बायोमास आणि इतर गैर-अन्न फीडस्टॉक्सपासून बनवलेल्या इथेनॉलचा मोठा वाटा असण्याची शक्यता आहे. PM JI-VAN कार्यक्रमाद्वारे सरकार अशा वनस्पतींना आधीच समर्थन देते, परंतु दुसऱ्या पिढीतील इथेनॉल हे पारंपरिक धान्य किंवा साखर-आधारित उत्पादनापेक्षा कमी आणि जास्त महाग आहे.

इथेनॉल मिसळण्यामागे स्पष्ट आर्थिक कारणे आहेत. सरकारचे म्हणणे आहे की या कार्यक्रमाने 2014-15 पासून परकीय चलनात 1.9 लाख कोटी रुपयांहून अधिक बचत केली आहे, 310 लाख टनांहून अधिक कच्च्या तेलाची जागा घेतली आहे आणि अतिरिक्त शेतकरी कमाईमध्ये 1.6 लाख कोटी रुपयांहून अधिक उत्पन्न केले आहे. जे देश आपल्या क्रूडच्या जवळपास 90 टक्के आयात करतो त्या देशासाठी हे महत्त्वपूर्ण फायदे आहेत.

त्यामुळे इथेनॉलचे फायदे आहेत की नाही हा वाद नाही. पाणी-केंद्रित लागवडीला प्रोत्साहन न देता किंवा उत्पादक शेतजमीन इंधनाकडे ढकलल्याशिवाय पुढचा टप्पा हे फायदे देऊ शकेल का कारण प्रशासित इथेनॉलच्या किमती त्या पिकाला अधिक आकर्षक बनवतात.