Nepal: जगातील बहुतांश देशांवर कधी ना कधी कोणत्याही परकीय शक्तीने कब्जा नक्कीच केला आहे, मग ते इंग्रज असोत, फ्रेंच असोत किंवा इतर कोणतेही साम्राज्य असो. भारतावरही ब्रिटिशांनी जवळपास दोन शतके राज्य केले. मात्र, आपला शेजारी देश असलेल्या नेपाळचा इतिहास या बाबतीत पूर्णपणे वेगळा आणि रंजक आहे. अत्यंत छोटा आणि हिमालयीन देश असूनही नेपाळ कधीही कोणत्याही परकीय ताकदीचा गुलाम बनला नाही. शक्तिशाली इंग्रज आणि क्रूर मुघलही नेपाळला कधी नमवू शकले नाहीत. या छोट्याशा डोंगरी देशाचे नेमके रहस्य काय आहे, हे जाणून घेऊया...

Nepal: दुर्गम पर्वतांनी केले नेपाळचे रक्षण 

नेपाळची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्याची भौगोलिक रचना राहिली आहे. हा देश चारही बाजूंनी उंचच उंच पर्वत आणि दाट जंगलांनी वेढलेला आहे. हिमालयाच्या कुशीत वसलेला हा भाग इतका दुर्गम आहे की, तिथे मोठी सैन्ये सहज प्रवेश करू शकत नव्हती. दारूगोळा आणि शस्त्रे घेऊन डोंगराळ रस्ता चढणे कोणत्याही परकीय सैन्यासाठी अत्यंत कठीण काम होते. यामुळेच ज्या परकीय शक्तींनी मैदानी प्रदेशात सहज विजय मिळवला, त्यांची रणनीती नेपाळसमोर पूर्णपणे अपयशी ठरली.

Nepal: गोरखा सैनिकांची शौर्यगाथा 

नेपाळचे सैन्य आणि विशेषतः गोरखा सैनिक (Gorkha soldiers) आपल्या शौर्यासाठी आणि लढाऊ क्षमतेसाठी जगभरात प्रसिद्ध आहेत. जेव्हा इंग्रजांनी भारतावर राज्य करत असताना नेपाळवर आक्रमण करण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा त्यांना तीव्र प्रतिकाराचा सामना करावा लागला. सीमेवरून वाद वाढला आणि अखेर 1814 मध्ये इंग्रज आणि नेपाळ यांच्यात युद्ध पेटले, ज्याला 'अंग्लो-नेपाळ युद्ध' म्हटले जाते. हे युद्ध सुमारे दोन वर्षे चालले. गोरखा सैनिकांनी आपल्या पारंपारिक 'कुकरी' या शस्त्राच्या जोरावर इंग्रजांच्या आधुनिक सैन्यालाही पाणी पाजले.

Nepal: ऐतिहासिक सुगौलीचा करार 

दीर्घ काळ चाललेल्या युद्धानंतर सन 1816 मध्ये इंग्रज आणि नेपाळ यांच्यात 'सुगौलीचा करार' झाला. या करारांतर्गत नेपाळला आपले काही भाग इंग्रजांना द्यावे लागले, ज्यामध्ये आजचा कुमाऊँ आणि गडवाल प्रदेश समाविष्ट होता. परंतु, या करारात सर्वात महत्त्वाची गोष्ट ही होती की, इंग्रजांनी नेपाळवर थेट राज्य करण्याचे किंवा त्याला आपली वसाहत बनवण्याचे मान्य केले नाही. नेपाळने युद्धात काही प्रदेश गमावला असला, तरी आपली संप्रभुता म्हणजेच स्वातंत्र्य अबाधित ठेवले.

Nepal: नेपाळच्या राज्यकर्त्यांची मुत्सद्देगिरी 

नेपाळच्या तत्कालीन राज्यकर्त्यांनी इंग्रजांच्या चाली अत्यंत हुशारीने ओळखल्या आणि थेट संघर्षाऐवजी मुत्सद्देगिरीचा मार्ग निवडला. सुगौलीच्या करारांतर नेपालने इंग्रजांशी मैत्रीपूर्ण संबंध प्रस्थापित केले आणि ब्रिटिश सैन्यात गोरखा सैनिकांच्या भरतीसाठी सहकार्य केले. हीच 'गोरखा रेजिमेंट' पुढे जाऊन ब्रिटिश सैन्याचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग बनली. अशा व्यावहारिक आणि धोरणात्मक निर्णयांनी नेपाळला भविष्यातील मोठ्या लष्करी संघर्षांपासून आणि पारतंत्र्यापासून सुरक्षित ठेवले.

आणखी वाचा 

नेपाळ महाप्रलय! महाराष्ट्रातील नेमके किती पर्यटक बेपत्ता? किती जणांशी आत्तापर्यंत झाला संपर्क? महत्वाची माहिती समोर