गाझियाबाद : तब्बल १३ वर्षे मुलाची सेवा आणि काळजी घेतल्यानंतर अखेर त्याला निरोप देण्याची वेळ एका आई-वडिलांवर आली. हरीश राणा यांच्या प्रकरणाने दीर्घकाळ अचेतन अवस्थेत असलेल्या रुग्णांच्या उपचारांसह निष्क्रिय इच्छामरणाच्या (Passive Euthanasia) मुद्द्यावर देशभरात मोठी चर्चा घडवून आणली.

हरीश राणा हे अनेक वर्षांपासून दीर्घकालीन अचेतन अवस्थेत होते. त्यांच्या उपचारादरम्यान आई निर्मला राणा यांनी वैद्यकीय क्षेत्रातील अनेक संकल्पना आणि प्रक्रिया समजून घेतल्या. ‘पर्सिस्टंट व्हेजिटेटिव्ह स्टेट’, ‘लाइफ-सस्टेनिंग ट्रीटमेंट’ आणि ‘युथेनेशिया’ यांसारख्या संज्ञा त्यांच्या दैनंदिन आयुष्याचा भाग बनल्या होत्या.

हरीश स्वतःचा त्रास व्यक्त करू शकत नसल्याने त्यांच्या शरीरातील हालचाली, अस्वस्थतेची लक्षणे आणि इतर बदल ओळखण्याची जबाबदारीही कुटुंबीयांवर होती. जीवनरक्षक उपचारांसाठी आवश्यक असलेल्या नळ्या आणि वैद्यकीय उपकरणांची काळजी घेण्याचे कामही निर्मला राणा यांनी वर्षानुवर्षे केले.

सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयानंतर उपचार थांबवले

हरीश राणा यांच्या प्रकरणात सर्वोच्च न्यायालयाने जीवन टिकवून ठेवणारे उपचार थांबवण्यास परवानगी दिल्यानंतर त्यांच्या कुटुंबीयांसमोर अत्यंत कठीण निर्णय घेण्याची वेळ आली. त्यानंतर निर्मला राणा आणि त्यांचे पती अशोक राणा यांनी आपल्या मुलाला अखेरचा निरोप दिला.

या निर्णयामुळे हरीश राणा प्रकरण देशभर चर्चेत आले. इच्छामरण, जीवनरक्षक उपचार आणि दीर्घकाळ अचेतन अवस्थेत असलेल्या रुग्णांच्या इच्छेबाबत अनेक कायदेशीर, वैद्यकीय आणि नैतिक प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आले.

ज्या खोलीत उपचार सुरू होते, ती आता रिकामी

हरीश यांच्या निधनानंतर गाझियाबादमधील राणा कुटुंबाच्या घरातील परिस्थिती पूर्णपणे बदलली आहे. ज्या खोलीत मेडिकल बेड आणि व्हीलचेअर होती, ती आता रिकामी झाली आहे. उपचारासाठी वापरल्या जाणाऱ्या नळ्या आणि इतर वैद्यकीय उपकरणे बाल्कनीतील पुठ्ठ्याच्या खोक्यांमध्ये ठेवण्यात आली आहेत.

जवळपास १३ वर्षे कुटुंबाचा दिवसातील मोठा भाग हरीशच्या देखभालीत जात होता. त्यांची औषधे, उपचार, वैद्यकीय उपकरणे आणि प्रकृतीतील बदल याभोवती संपूर्ण दिनक्रम केंद्रित होता. आता मात्र त्या सगळ्या धावपळीची जागा आठवणींनी घेतली आहे.

आईसाठी हा केवळ न्यायालयीन लढा नव्हता

हरीश राणा यांच्या प्रकरणाकडे केवळ इच्छामरणाचा कायदेशीर मुद्दा म्हणून पाहता येणार नाही. एका आई-वडिलांनी १३ वर्षे आपल्या मुलाची घेतलेली काळजी, त्याच्या प्रकृतीतील बदल समजून घेण्याचा केलेला प्रयत्न आणि अखेर त्याला निरोप देण्याची वेळ स्वीकारणे, या सगळ्या प्रवासाची ही कहाणी आहे.

या प्रकरणामुळे दीर्घकाळ अचेतन अवस्थेत असलेल्या रुग्णांच्या जीवनरक्षक उपचारांबाबत कुटुंबीयांसमोर उभ्या राहणाऱ्या भावनिक, वैद्यकीय आणि कायदेशीर आव्हानांवर पुन्हा एकदा देशव्यापी चर्चा सुरू झाली आहे.