नागमणी रहस्य: शतकानुशतके माणूस नागमणीच्या शोधात आहे. नागमणी हा असा जादुई दगड आहे जो मनुष्याच्या सर्व इच्छा एका क्षणात पूर्ण करू शकतो. पण हे सर्परत्न काय आहे? हिंदी चित्रपटात दाखवल्या जाणाऱ्या फँटसी सारखे आहे का? की ही केवळ कल्पना आहे? किंबहुना नागमणीच्या अस्तित्वाचा दावा अनेक ग्रंथांमध्ये आढळतो. चला ते काय आहे ते पाहूया. नागमणीचे खरे सत्य. काही अफवांनुसार, असे मानले जाते की जेव्हा साप आपल्या आयुष्याची 100 वर्षे पूर्ण करतो तेव्हा त्याच्या फडावर एक दैवी रत्न दिसते, ज्याला सामान्य भाषेत नागमणी म्हणतात.

तर काही ग्रंथांनुसार असे मानले जाते की केवळ नागराज तक्षक आणि नागराज वासुकी यांच्या डोक्यावर नाग रत्ने आहेत. राजा विक्रमादित्यचा असाच एक खरा नागमणी होता असा दावा शतकानुशतके केला जात आहे. पण त्यांच्या मृत्यूनंतर ते रत्न कुठे गायब झाले? तो अजूनही उज्जैनमधील एका गूढ मंदिराखाली गाडला गेला आहे ज्याचे दरवाजे वर्षातून केवळ 24 तास उघडतात? राजा चंद्रगुप्त विक्रमादित्य, नागमणी आणि उज्जैनच्या रहस्यमय नागचंद्रेश्वर मंदिराची ही संपूर्ण कथा आहे.

सुमारे 10,600 वर्षांपूर्वी, भारताच्या पवित्र भूमी उज्जैनवर गुप्त वंशातील महान चक्रवर्ती सम्राट चंद्रगुप्त द्वितीय विक्रमादित्य याचे राज्य होते. राजा विक्रमादित्य केवळ त्याच्या न्याय आणि शौर्यासाठी ओळखला जात नव्हता तर तो तंत्रविद्या आणि अलौकिक कर्तृत्वाचा मास्टर होता. एके काळी, अंडरवर्ल्ड, नागलोकावर कोणत्यातरी शक्तिशाली राक्षसाने किंवा भ्रामक शक्तीने हल्ला केला होता. सापांच्या संपूर्ण प्रजाती धोक्यात आल्या होत्या. नागराज या नागराजाला जेव्हा पृथ्वीवरील राजा विक्रमादित्यचे शौर्य कळले तेव्हा तो स्वतः मानव रूप धारण करून राजा विक्रमादित्यच्या दरबारात मदत मागण्यासाठी आला. न्याय्य राजा विक्रमादित्यने ताबडतोब नागराजला मदत करण्याचे ठरवले.

आपल्या जादुई सामर्थ्याच्या जोरावर तो राजासोबत पाताळात पोहोचला. तेथे राजा विक्रमादित्यने आपल्या दैवी तलवारीने त्या भयंकर संकटाचा आणि राक्षसाचा समूळ नाश केला. नागलोकला मोठ्या विध्वंसातून वाचवण्याचे हे नि:स्वार्थ शौर्य पाहून नागराजच्या डोळ्यात अश्रू आले. आपली कृतज्ञता व्यक्त करताना, राजा नागाने आपल्या हुडातून ब्रह्मांडातील सर्वात तेजस्वी आणि सर्वात दिव्य नाग रत्न बाहेर काढले आणि राजा विक्रमादित्यला भेट म्हणून दिले. राजा विक्रमादित्य त्या नागमणीसह आपली सांस्कृतिक राजधानी उज्जैनला परतला. या नागमणीचे तेज इतके दैवी होते की त्याच्या प्रभावाने संपूर्ण माळवा प्रदेशाचे नशीब बदलले.

हे रत्न उज्जैनच्या शाही खजिन्यात ठेवताच संपूर्ण राज्यात दुष्काळ, उपासमार आणि रोगराई कायमची संपुष्टात आली. लोक सुखी जीवन जगू लागले आणि लोक इतके सुरक्षित झाले की संपूर्ण राज्यात एकही व्यक्ती सर्पदंशामुळे किंवा कोणत्याही प्रकारच्या विषामुळे मरण पावली नाही. काही मान्यतेनुसार, राजा विक्रमादित्य यांना देवराज इंद्राकडून दैवी सिंहासन मिळाले होते. राजाला ते सर्परत्न त्याच सिंहासनाच्या एका गुप्त भागात जडवलेले होते. त्यामुळे रात्रीच्या अंधारातही संपूर्ण राजवाडा सूर्यासारखा लखलखत राहिला. वेळ निघून गेली आणि राजा विक्रमादित्यचे शेवटचे दिवस जवळ आले. तो अत्यंत द्रष्टा राजा होता.

हे नागमणी सामान्य रत्न नसून अत्यंत शक्तिशाली दैवी वस्तू असल्याचे त्यांना माहीत होते. त्याच्या नंतर येणारे भावी राजे त्याचे (संगीत) तेज हाताळू शकणार नाहीत आणि हे रत्न (संगीत) मिळवण्याचा मानवाचा वाढता लोभ मोठा विनाश घडवू शकतो. म्हणून, स्वर्गात जाण्यापूर्वी, त्याने तो नागमणी आणि त्याच्या राज्याचा दैवी खजिना उज्जैनच्या महाकाल जंगलाच्या जमिनीखाली अत्यंत खोल आणि अभेद्य गुप्त तळघरात गुप्तपणे पुरला. राजा विक्रमादित्य गेल्यानंतर गुप्त साम्राज्य हळूहळू कमकुवत होऊ लागले.

पुढील 550 वर्षे, उज्जैनच्या भूमीने प्रचंड रक्तपात, परकीय आक्रमणे आणि अनेक राजवंशांचे चढ-उतार पाहिले. उत्तर-पश्चिमेकडून आलेल्या क्रूर हूणांनी हल्ला केला, ज्यांना नंतर राजा यशोधर्मनने परतवून लावले. यानंतर कन्नौजचा सम्राट हर्षवर्धनचा प्रभाव येथे राहिला. 8व्या ते 10व्या शतकादरम्यान, उज्जैन काबीज करण्यासाठी उत्तरेकडील गुर्जर प्रतिहार राजे आणि दक्षिणेतील राष्ट्रकूट राजे यांच्यात अनेक शतके घनघोर युद्धे झाली. या प्रदीर्घ गदारोळात राजा विक्रमादित्य आणि नागमणी यांचे गुप्त तळघर इतिहासाच्या पानांमध्ये जमिनीखाली गाडले गेले. इसवी सन 1050 च्या सुमारास म्हणजे 11व्या शतकात, माळव्याच्या गादीवर आणखी एक महान आणि तेजस्वी राजा विराजमान झाला, ज्याचे नाव होते परमार वंशातील राजा भोज.

खुद्द राजा भोजचा जन्म उज्जैन येथे झाला. तो एक महान योद्धा तर होताच पण स्थापत्यशास्त्र, ज्योतिष आणि तंत्रशास्त्राचा उत्तम अभ्यासक होता. राजा भोजने आपल्या गुप्त प्राचीन गणनेतून आणि ग्रंथांच्या अभ्यासातून हे रहस्य जाणून घेतले की महाकाल जंगलात एका खास जागेच्या खाली सम्राट विक्रमादित्यचा तोच प्राचीन गुप्त गुह्य आणि नागमणी दफन आहे. राजा भोज हा अतिशय धार्मिक आणि प्रतिष्ठित माणूस होता. त्याने आपल्या वैयक्तिक लोभापोटी साप दगड खणून काढण्याचा प्रयत्न केला नाही. वारसा नागलोकाचा आहे हे त्यांना माहीत होते.

त्यामुळे ती जागा कायमची सुरक्षित ठेवण्यासाठी त्याने एक अद्भुत योजना केली. राजा भोजने विज्ञान आणि प्राचीन मंदिर स्थापत्य यांचा अनोखा मेळ निर्माण केला. त्यांनी महाकालेश्वर परिसर भव्य तीन मजली त्रिस्तरीय मंदिर म्हणून तयार करून घेतला. प्रत्यक्ष महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंगाची स्थापना तळमजल्यावर करण्यात आली. त्याच्या वरच्याच दुसऱ्या मजल्यावर ओंकारेश्वर महादेवाची स्थापना करण्यात आली. राजा भोजने प्रथम श्री नागचणेश्वर मंदिराचे गर्भगृह तिसऱ्या आणि सर्वात वरच्या मजल्यावर, अगदी त्याच गुप्त तळघराच्या वर बांधले.

हे मंदिर अधिक अलौकिक बनवण्यासाठी राजा भोजने नेपाळमधून अत्यंत दुर्मिळ आणि प्राचीन चमकदार दगडी मूर्ती मागवली. या अनोख्या मूर्तीमध्ये भगवान शिव आणि माता पार्वती कमळाच्या आसनावर नसून शेषशैयावर, नागराज तक्षकाच्या आसनावर 10 कुंड्यांसह विराजमान आहेत. याच्या मागेच खाली विक्रमादित्यच्या तळघरात जाणारा गुप्त मार्ग होता. राजा भोजने हे संपूर्ण मंदिर आणि मूर्ती अशा प्रकारे पवित्र केली होती की नागराज तक्षक स्वतः खाली लपवलेल्या खजिन्याचे आणि नागमणीच्या आध्यात्मिक संरक्षणाची जबाबदारी घेऊ शकतील.

सनातनच्या मान्यतेनुसार नागराज तक्षक आजही त्या तिसऱ्या मजल्यावर अदृश्य म्हणजेच गुप्तपणे वास्तव्य करून विक्रमादित्याच्या त्या गुप्त रहस्याचे रक्षण करत आहेत. कोणत्याही मनुष्याला त्याच्या एकांतात आणि देवाच्या भक्तीला त्रास होऊ नये म्हणून या मंदिराचे दरवाजे वर्षातील ३६४ दिवस लोखंडी कुलूप लावून पूर्णपणे बंद ठेवले जातात. तेथे कोणत्याही पुजारी किंवा सामान्य माणसाला जाण्यास सक्त मनाई आहे. वर्षातून एकदाच, सावन महिन्यातील नागपंचमीच्या दिवशी या मंदिराचे दरवाजे २४ तास उघडले जातात.

असे मानले जाते की या दिवशी नागराज तक्षक स्वतः भक्तांना दर्शन देतात आणि भगवान शंकराच्या विशेष त्रिकाल पूजेची परवानगी देतात. या एका दिवशी येथे पाऊल ठेवल्याने कुंडलीतील सर्वात भयानक सर्प दोष आणि काल सर्प दोष कायमचे नष्ट होतात. अशा प्रकारे, राजवंश भिन्न असले तरीही आणि काळामध्ये शतकांचे अंतर होते.

पण राजा विक्रमादित्यने लपवलेले रहस्य राजा भोजने आपल्या बुद्धीने त्याला अमर मंदिराचे रूप देऊन इतिहासात कायमचे अमर केले. भेटूया पुढील अशाच रोमांचक आणि रहस्यमय कथेत.