Indian Origin Student Aditya Sengupta ForeCAT AI Clear Air Turbulence discovery: विमान प्रवासादरम्यान अचानक निर्माण होणारी हवेतील 'टर्ब्युलन्स' कोणत्याही प्रवाशाचा श्वास रोखून धरायला पुरेशी असते. अशाच एका भयावह अनुभवातून जात १८ वर्षीय भारतीय वंशाचा विद्यार्थी आदित्य सेनगुप्ता याने एक क्रांतिकारी शोध लावला आहे. या अनुभवाने घाबरून न जाता आदित्यने कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित 'फोरकॅट' (ForeCAT) ही प्रगत प्रणाली विकसित केली आहे, जी आकाशातील अदृश्य हवेच्या खळबळीचा अचूक अंदाज लावू शकते. या मोठ्या वैज्ञानिक संशोधनासाठी आदित्यला प्रतिष्ठित 'यूएस डेव्हिडसन फेलो लॉरेट अवॉर्ड' आणि १००००० अमेरिकी डॉलर्स शिष्यवृत्ती प्रदान करण्यात आली आहे.




काय आहे 'क्लिअर-एअर-टर्ब्युलन्स'चा धोका?सामान्यतः विमान प्रवासात ढगांची उपस्थिती हे हवेतील खळबळीचे मुख्य कारण मानले जाते, जे पाहून वैमानिक विमानाचा मार्ग बदलतात. मात्र, 'क्लिअर-एअर-टर्ब्युलन्स' (Clear-Air Turbulence - CAT) म्हणजेच 'निरभ्र हवेतील खळबळ' ही कोणत्याही ढगांशिवाय किंवा हवामानाच्या पूर्वसूचनेशिवाय अचानक उद्भवते. यामुळे हा अत्यंत अदृश्य आणि धोकादायक प्रकार मानला जातो.




'ForeCAT' AI प्रणालीची प्रमुख वैशिष्ट्ये

• ही प्रणाली वातावरणीय भौतिकशास्त्राचे नियम 'न्यूरल नेटवर्क'मध्ये समाविष्ट करते, ज्यामुळे वातावरणातील लपलेल्या लहरी सहज ओळखता येतात.


• सध्याच्या मानकांच्या तुलनेत या एआय प्रणालीने ९५ टक्के वर्गीकरण अचूकता मिळवली आहे.


• मे २०२४ मधील सिंगापूर एअरलाइन्सच्या विमानात झालेल्या तीव्र हवेच्या झंझावाताची या प्रणालीने ८७ टक्के अचूकतेने बॅक-टेस्टिंग केली आहे.

भयावह अनुभवापासून स्व-शिक्षित शास्त्रज्ञापर्यंतचा प्रवासविमान प्रवासातील एका तीव्र धक्क्यानंतर, 'इतक्या धोकादायक गोष्टीचा आधीच अंदाज लावणे कठीण का आहे?' या एका प्रश्नाने आदित्यला या संशोधनाकडे वळवले. हायस्कूलमध्ये असताना, कोणत्याही मोठ्या प्रयोगशाळेची मदत न घेता आदित्यने स्वतः वातावरणीय विज्ञान, हवेच्या झंझावाताचे भौतिकशास्त्र आणि मशीन लर्निंगचा सखोल अभ्यास केला. सुरुवातीचे अनेक मॉडेल्स अपयशी ठरल्यानंतरही न खचता त्याने 'ForeCAT' चा यशस्वी अल्गोरिदम तयार केला.




भविष्यातील हवाई सुरक्षेसाठी महत्त्वाचे पाऊलहवामान बदल आणि जागतिक तापमानवाढीमुळे भविष्यात वातावरणातील अस्थिरता अधिक वाढण्याची शक्यता आहे. अशा वेळी आदित्यने डिझाइन केलेली ForeCAT प्रणाली भविष्यात हवाई वाहतूक नियंत्रण आणि विमान नियोजन सॉफ्टवेअर मध्ये समाविष्ट केली जाऊ शकते. यामुळे वैमानिकांना धोकादायक क्षेत्रात जाण्यापूर्वीच मार्ग किंवा उंची बदलण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळेल.








रोबोटिक्स चॅम्पियन ते भावी शास्त्रज्ञआदित्यने याआधी 'वेक्स रोबोटिक्स वर्ल्ड चॅम्पियनशिप'मध्ये आपल्या संघासह जगभरात दुसरे स्थान पटकावले होते. तसेच त्याची 'रीजनरॉन सायन्स टॅलेंट सर्च स्कॉलर' म्हणूनही निवड झाली आहे. आदित्यला आता संगणक विज्ञान आणि नैसर्गिक विज्ञानामध्ये पुढील शिक्षण घ्यायचे असून, भौतिकशास्त्र आणि AI चा वापर करून मानवी जीवन अधिक सोपे व सुरक्षित करणारे तंत्रज्ञान विकसित करण्याचे त्याचे ध्येय आहे.