नवी दिल्ली. रॉयल स्वीडिश ॲकॅडमी ऑफ सायन्सेसने 2026 च्या भौतिकशास्त्राच्या नोबेल पारितोषिकासाठी फ्रान्सिस हलझेन यांच्या नावाची घोषणा केली आहे. दक्षिण ध्रुवावर असलेल्या आइसक्यूब न्यूट्रिनो वेधशाळेतील योगदान आणि खगोलीय उत्पत्तीच्या उच्च ऊर्जा न्यूट्रिनोच्या शोधासाठी त्यांना हा सन्मान देण्यात आला आहे. दक्षिण ध्रुवाच्या बर्फाचा उपयोग न्यूट्रिनोसारख्या अत्यंत मायावी कणांना पकडण्यासाठी आणि अभ्यास करण्यासाठी केला जाऊ शकतो, अशी कल्पना हॅल्झेनने अनेक दशकांपूर्वी मांडली होती.

न्यूट्रिनो हे कण आहेत जे पदार्थांशी फार क्वचितच संवाद साधतात. या कारणास्तव, ते खूप अंतर प्रवास करू शकतात आणि त्यांची दिशा आणि उर्जेमध्ये फारच कमी बदल करून पृथ्वीवर पोहोचू शकतात. शास्त्रज्ञांसाठी हे वैशिष्ट्य खूप महत्वाचे आहे, कारण या कणांद्वारे, विश्वाच्या त्या भागांबद्दल माहिती मिळू शकते जे प्रकाश किंवा इतर सिग्नलद्वारे समजणे कठीण आहे.

IceCube वेधशाळा अंदाजे एक घन किलोमीटर बर्फामध्ये एम्बेड केलेले एक विशाल नेटवर्क म्हणून काम करते. यामध्ये मोठ्या प्रमाणात लाईट सेन्सर बसवण्यात आले आहेत. जेव्हा न्यूट्रिनो बर्फाच्या आत असलेल्या अणु केंद्रावर आदळतो तेव्हा एक विशेष प्रकारचा प्रकाश फ्लॅश तयार होऊ शकतो. सेन्सर्स ही चमक नोंदवतात आणि त्या आधारे न्यूट्रिनोची दिशा आणि इतर वैज्ञानिक माहितीचा अभ्यास केला जातो.

फ्रान्सिस हॅल्झेन यांनी 1988 मध्ये दक्षिण ध्रुवावर न्यूट्रिनो शोधण्याची कल्पना प्रथम मांडली. दक्षिण ध्रुवावरील बर्फ अनेक कारणांमुळे या प्रयोगासाठी उपयुक्त मानला जात होता. तेथे उपस्थित असलेल्या स्वच्छ हिमनदीच्या बर्फामध्ये प्रकाश संवेदक स्थापित केले जाऊ शकतात आणि हे क्षेत्र भौगोलिकदृष्ट्या स्थिर आहे. हॅल्झेनच्या कल्पनेला इतर शास्त्रज्ञांचा पाठिंबा मिळाला आणि पुढील वर्षांत, बर्फात सेन्सर ठेवण्याच्या आणि न्यूट्रिनो शोधण्याच्या सुरुवातीच्या चाचण्या सुरू झाल्या.

कालांतराने प्रकल्प वाढला आणि IceCube ही जगातील सर्वात मोठी न्यूट्रिनो वेधशाळा बनली. याद्वारे, शास्त्रज्ञांनी उच्च ऊर्जा खगोलीय न्यूट्रिनो ओळखले आणि त्यांची पुष्टी केली. हे कण विश्वातील अत्यंत ऊर्जावान प्रक्रियांशी संबंधित आहेत. शास्त्रज्ञांसाठी, त्यांचा अभ्यास त्या घटना समजून घेण्याचे एक नवीन साधन बनले ज्यामध्ये भरपूर ऊर्जा निर्माण होते.

विश्वातील काही नैसर्गिक स्रोत पृथ्वीच्या प्रयोगशाळांमध्ये मिळू शकतील त्यापेक्षा लाखो पटीने जास्त ऊर्जा असलेले कण तयार करतात. या स्रोतांचे स्वरूप, त्यांचे स्थान आणि त्यांच्यामध्ये सुरू असलेल्या प्रक्रियांशी संबंधित अनेक प्रश्न अनेक दिवसांपासून शास्त्रज्ञांसमोर आहेत. उच्च ऊर्जा न्यूट्रिनो या वातावरणातून बाहेर पडू शकतात आणि पृथ्वीवर पोहोचू शकतात आणि त्यांच्या स्त्रोतांबद्दल महत्त्वाचे संकेत देऊ शकतात.

IceCube च्या शोधांमुळे न्यूट्रिनो खगोलशास्त्र एक नवीन वैज्ञानिक क्षेत्र बनले आहे. सुपरनोव्हा स्फोट, कृष्णविवरांभोवती प्रक्रिया आणि गॅमा किरणांचे स्फोट यासारख्या अत्यंत ऊर्जावान घटना समजून घेण्यात न्यूट्रिनो महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावू शकतात. अशाप्रकारे, आता दृश्यमान प्रकाश आणि इतर लहरींसह न्यूट्रिनोद्वारे विश्वाचा अभ्यास केला जात आहे.

हॅल्झेनच्या वैज्ञानिक नेतृत्वाखाली दक्षिण ध्रुवासारख्या कठीण परिस्थितीत एक विशाल वेधशाळा बांधण्यात आली आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वैज्ञानिक सहकार्यही मजबूत झाले. 2026 च्या भौतिकशास्त्राच्या नोबेलने त्यांच्या वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा गौरव केला ज्यामुळे बर्फामधील विशाल नैसर्गिक प्रदेशांचे वैश्विक कणांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वपूर्ण प्रयोगशाळेत रूपांतर झाले.