भुवनेश्वर: देवी दुर्गा पूजेच्या पद्धती भारताप्रमाणेच तिथल्या भौगोलिक आणि संस्कृतीत वैविध्यपूर्ण आहेत. ती भारतातील बहुतेकांसाठी 'शक्ती' चे प्रतीक असू शकते, तरीही नवरात्री किंवा दुर्गापूजेदरम्यान तिला संतुष्ट करण्यासाठी विधी विविध आहेत. ओडिशात, विधी भारताच्या इतर भागांपेक्षा विशेषतः भिन्न आहेत, जे मुख्यतः नऊ दिवस उपवास आणि तपस्यासह नवरात्री पाळतात. ओडिशात पाळल्या जाणाऱ्या काही अनोख्या विधी येथे आहेत:

16 दिवसांची पूजा: ओडिशातील 'शक्तीपीठे' आणि प्राचीन मंदिरांमध्ये, षोडसा दिनातमक पूजा किंवा सोला पूजा म्हणून ओळखली जाणारी 16 दिवसांची दुर्गा पूजा, आश्वी कृष्ण अष्टमी (मुलाष्टमी) रोजी सुरू होते, जी महालयाच्या सात दिवस आधी असते. दशमीपर्यंत सलग 16 दिवस चालते. हा विधी बहुतेक पुरी आणि कटकच्या प्राचीन मंदिरांमध्ये केला जातो, ज्यात भुसंदापूरच्या मुळाझरीगड गावात माँ उग्रतारा यांच्या मंदिराचा समावेश आहे. कटकच्या चंडी मंदिरात, देवीला या दिवसांमध्ये (जसे की भुवनेश्वरी, मातंगी आणि जयदुर्गा) 16 भिन्न रूपांमध्ये शोभते.

देवी दुर्गा तिच्या मातृगृहात परतणारी प्रिय मुलगी म्हणून पृथ्वीवर अवतरते अशी ओडिया श्रद्धा ही परंपरा प्रतिबिंबित करते. म्हणूनच तिचे आगमन केवळ प्रार्थना आणि विधीद्वारेच नव्हे तर आनंददायक उत्सव, आदरातिथ्य, मेजवानी आणि समुदायाच्या सहभागाद्वारे देखील चिन्हांकित केले जाते.

षोडशोपचार: पवित्र 16-चरण पूजा

ओडिशाच्या दुर्गा पूजेच्या मध्यवर्ती वैशिष्ट्यांपैकी एक म्हणजे षोडशोपचार म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या धार्मिक उपासनेची विस्तृत प्रणाली किंवा देवतेला 16 प्रकारची सेवा अर्पण करणे.

हे अर्पण देवीचा आदर, आदरातिथ्य आणि पूर्ण भक्ती व्यक्त करण्याच्या उद्देशाने संरचित क्रमाचे अनुसरण करतात. पायऱ्यांचा समावेश होतो आवाहनम्देवतेचे आवाहन; आसनमआसन अर्पण; स्ननमविधी स्नान; वस्त्रमकपडे अर्पण; आणि पूजेच्या इतर विहित कृत्यांसह अन्न अर्पण.

या उत्सवामध्ये सहस्र कुंभभिषेकासह विशेष विधी स्नान आणि भव्य विसर्जन देखील समाविष्ट आहे, ज्यामध्ये पवित्र पाण्याचा विस्तृत औपचारिक अर्पण म्हणून वापर केला जातो.

उपासनेचे काही भाग रात्री उशिरा किंवा मध्यरात्री होतात. महानिषा पूजा किंवा रहस्य पूजा म्हणून ओळखले जाणारे, हे पालन शाक्त उपासनेचे गूढ परिमाण प्रतिबिंबित करतात, ज्यामध्ये देवी वैश्विक ऊर्जेचे सर्वोच्च मूर्त रूप म्हणून पूजनीय आहे.

एकत्रितपणे, हे विधी भक्तीची सर्वसमावेशक अभिव्यक्ती दर्शवतात, दैवी स्त्रीत्वाच्या सर्वव्यापी आणि परिवर्तनीय शक्तीवर जोर देतात.

पवित्र मेजवानी: ओडिशाची दुर्गा पूजा वेगळी का आहे

ओडिशाच्या दुर्गा पूजा परंपरांमध्ये खाद्यपदार्थाला एक विशिष्ट स्थान आहे. भारतातील अनेक भागांमध्ये नवरात्री उपवास आणि शाकाहारी अन्नाशी संबंधित असताना, काही ओडिया शाक्त परंपरा देवीच्या उपासनेमध्ये मांसाहारी तयारी समाविष्ट करतात.

काही पारंपारिक अर्पण मध्ये मासे, कोळंबी मासा आणि खेकडा वैशिष्ट्य, मध्ये तयार निर्मिष या रीतिरिवाजांमध्ये वर्णन केलेली शैली, कांदा आणि लसूणशिवाय. अशा अर्पणांना अनुष्ठानाच्या संदर्भात विपुलता, प्रजनन आणि समृद्धीची अभिव्यक्ती म्हणून समजले जाते. या परंपरेचे पालन करणाऱ्या घरांमध्ये, माँ दुर्गेसाठी तयार केलेले मांसाहारी पदार्थ प्रथम देवीला अर्पण केले जातात. हे अन्न नंतर कुटुंबातील सदस्यांद्वारे खाल्ले जाते प्रसादसामायिक जेवणाचे भक्तीच्या कृतीत रूपांतर करणे.

माँ बिमला आणि पुरी येथील पवित्र मासे अर्पण

ओडिशाच्या धार्मिक परंपरेतील सर्वात विशिष्ट अभिव्यक्तींपैकी एक पुरी येथील श्री जगन्नाथ मंदिराच्या पवित्र संकुलात आढळू शकते, जिथे देवी बिमला मंदिराच्या आध्यात्मिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान व्यापते.

महिषासुरमर्दिनीशी संबंधित देवीचे प्रकटीकरण म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या, जगन्नाथ मंदिराच्या प्रामुख्याने वैष्णव सेटिंगमध्ये शक्तीवादाचा प्रभाव टिकवून ठेवणाऱ्या परंपरांद्वारे माँ बिमलाची पूजा केली जाते.

दुर्गापूजेदरम्यान, महाष्टमी आणि महानवमीशी संबंधित विशेष अर्पण केले जातात. यांचा समावेश आहे बिमलपरुसापारंपारिकपणे देवीशी संबंधित विधी फिश तयार करणे. या उत्सवादरम्यान दिल्या जाणाऱ्या फिश करीच्या संदर्भात खईंगा माशाचा उल्लेख केला जातो.

ही प्रथा मंदिराच्या परिसरात तांत्रिक आणि शाक्त परंपरांची सतत उपस्थिती दर्शवते. देवी आणि भगवान जगन्नाथ यांचे नाते या परंपरेचे केंद्रस्थान आहे. जगन्नाथाचा महाप्रसाद माँ बिमलाला अर्पण केल्यावर त्याचे पूर्ण पावित्र्य प्राप्त होते या श्रद्धेशीही त्याचा संबंध आहे.

दुर्गा आणि माधब: ओडिशाच्या उपासनेच्या केंद्रस्थानी असलेले दैवी संघ

संपूर्ण भारतामध्ये, देवी दुर्गा आणि भगवान शिव यांच्यातील संबंध हा हिंदू धार्मिक परंपरांचा एक महत्त्वाचा घटक आहे. ओडिशात मात्र देवीला भगवान जगन्नाथ यांच्या जवळच्या धार्मिक सहवासात आणण्याची एक विशिष्ट परंपरा आहे, ज्यांना माधब म्हणूनही पूज्य केले जाते.

ही पूजा म्हणून ओळखली जाते दुर्गा-माधब उपासनाएक परंपरा जी भक्तीच्या शाक्त आणि वैष्णव प्रवाहांना एकत्र आणते. या अध्यात्मिक चौकटीत, माँ बिमला दैवी स्त्री शक्ती, किंवा शक्तीचे प्रतिनिधित्व करते, तर भगवान जगन्नाथ शाश्वत दैवी तत्त्वाचे प्रतिनिधित्व करतात. ही परंपरा काहीवेळा जगन्नाथाची तांत्रिक पत्नी म्हणून बिमला आणि भैरव किंवा रक्षक म्हणून जगन्नाथ या देवीशी संबंधित असलेल्या धर्मशास्त्रीय समजातून व्यक्त केली जाते.

संबंध दैवी शक्तीच्या अविभाज्यतेचे आणि दैवी चेतनेचे प्रतीक आहे ज्याद्वारे ती शक्ती व्यक्त केली जाते.

उपासनेच्या 16 दिवसांच्या कालावधीत हा संबंध विशेषत: महत्त्वाचा असतो, जेव्हा दुर्गा आणि माधब यांच्यातील अनुष्ठान नातेसंबंधाकडे विशेष लक्ष दिले जाते.

गुप्त गुंडीचा: दुर्गा-माधबचा गुप्त प्रवास

जगन्नाथ मंदिराशी संबंधित असलेल्या गूढ परंपरेपैकी गुप्त गुंडीचा यात्रा ही दुर्गा-माधबच्या उपासनेशी जोडलेली एक धार्मिक यात्रा आहे. ओडिशाच्या धार्मिक विधींमध्ये वर्णन केलेल्या परंपरेनुसार, भगवान जगन्नाथ हा प्रवास बलभद्र आणि सुभद्रा यांच्या ऐवजी माँ बिमला यांच्या सहवासात करतात, दैवी जोडी दुर्गा-माधब म्हणून एकत्रितपणे पूजनीय आहेत.

16 दिवसांचे उत्सव दोन भागात विभागले गेले आहे:

• पहिले आठ दिवस: दैवी जोडी जगन्नाथ मंदिर संकुलातील बिमला मंदिरात नेली जाते.


• पुढील आठ दिवस: त्यांना पालखीत नारायणी मंदिरात नेले जाते ज्याला शाक्त गुंडीचा म्हणतात.

या उत्सवांदरम्यान, माँ बिमलाची देवीच्या वेगवेगळ्या रूपांमध्ये पूजा केली जाते. यामध्ये भुवनेश्वरी, उग्रतारा, राजराजेश्वरी, बगळा आणि जयदुर्गाचा समावेश आहे.

विधींचा क्रम मंदिराच्या शाक्त परंपरेतील देवीचे केंद्रस्थान आणि ओडिशाच्या धार्मिक वारशातील दुर्गा-माधब उपासनेचे विशेष स्थान हायलाइट करतो.

एक दैवी शक्ती, अनेक रूपे

दुर्गा-माधब उपासनेचे सखोल आध्यात्मिक महत्त्व त्याच्या दैवी एकतेच्या दर्शनामध्ये आहे. परंपरा नारायण आणि नारायणी यांना एकत्र आणते, असे सुचवते की दैवी पुल्लिंगी आणि स्त्रीलिंगी तत्त्वे एकाच अंतिम वास्तवाची पूरक अभिव्यक्ती आहेत.

या समजुतीशी संबंधित एक ओडिया धर्मग्रंथीय श्लोक सांगतो:

“या कृष्ण शैव दुर्गा स्यात्, या दुर्गा कृष्ण एव सह;
अनयोरन्तरदर्शी संसारनो विमुच्यते”

श्लोक ही कल्पना व्यक्त करतो की कृष्ण आणि दुर्गा त्यांच्या अंतिम दैवी तत्वात वेगळे नाहीत. जो त्यांना मूलभूतपणे विभाजित समजतो तो सांसारिक अस्तित्वाने बद्ध राहतो, तर त्यांच्या एकतेची मान्यता मुक्तीकडे निर्देशित करते.

हे तत्वज्ञान शक्ती आणि वैष्णव यांच्यातील कठोर भेदांना आव्हान देते. हे परमात्म्याला पालनपोषण करणारी माता आणि टिकाव धरणारा परमेश्वर या दोन्ही रूपात सादर करते, एकाच आध्यात्मिक सत्याकडे नेणाऱ्या उपासनेच्या विविध प्रकारांसह.