फूड सेफ्टी अँड स्टँडर्ड्स अथॉरिटी ऑफ इंडिया (FSSAI) ने ऑनलाइन किराणा माल आणि क्विक-कॉमर्स ॲप्सच्या वाढत्या नेटवर्कमध्ये 10 मिनिटांत घरपोच वस्तू पोहोचवणाऱ्या ग्राहकांच्या आरोग्य आणि हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी एक मोठे पाऊल उचलले आहे. ग्राहक अनेकदा तक्रार करतात की जेव्हा ते ब्लिंकिट, झेप्टो, स्विगी इंस्टामार्ट किंवा बिगबास्केट सारख्या प्लॅटफॉर्मवरून दूध, ब्रेड, मैदा, तेल, स्नॅक्स किंवा कॅन केलेला खाद्यपदार्थ ऑर्डर करतात तेव्हा त्यांना ऑर्डर करण्यापूर्वी उत्पादनाची एक्सपायरी तारीख काय आहे हे माहित नसते. अनेकवेळा होम डिलिव्हरीनंतर पॅकेट उलटल्यावर वस्तू संपायला दोन-तीन दिवसच उरल्याचे आढळून येते.

ग्राहकांची ही असहायता संपवण्यासाठी आणि डिजिटल शॉपिंगला किराणा दुकानात सामान तपासण्याइतके पारदर्शक बनवण्यासाठी, FSSAI नवीन कडक नियम लागू करण्याची तयारी करत आहे. प्राधिकरणाच्या प्रस्तावित नियमांनुसार, आता प्रत्येक ई-कॉमर्स आणि क्विक-कॉमर्स प्लॅटफॉर्मला त्याच्या ॲप किंवा वेबसाइटवर उत्पादनाच्या सूचीच्या वेळी त्याच्या उत्पादनाची तारीख, कालबाह्यता किंवा सर्वोत्तम तारखेची संपूर्ण माहिती, बॅच नंबर आणि त्यात सापडलेले घटक मोठ्या आणि स्पष्ट अक्षरात प्रदर्शित करावे लागतील.

सध्या, ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्मवर केवळ उत्पादन प्रतिमा, वजन, ब्रँड नाव आणि सवलतीच्या किंमती ठळकपणे दृश्यमान आहेत. पॅकेटच्या मागील बाजूस मुद्रित केलेली कायदेशीर माहिती-जसे की ऍलर्जीन, प्रिझर्व्हेटिव्ह्ज, जोडलेली साखर, सोडियम सामग्री आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे एक्सपायरी डेट- ऑर्डर देताना ग्राहकांच्या दृष्टीकोनातून लपलेली असते.

FSSAI च्या नवीन मसुद्याच्या नियमांनुसार, प्लॅटफॉर्मना त्यांचे डिजिटल कॅटलॉग पूर्णपणे अपग्रेड करावे लागतील. आता कोणत्याही खाद्यपदार्थाच्या पृष्ठावरील मुख्य प्रतिमेसह संपूर्ण बॅक ऑफ पॅक लेबल स्पष्टपणे वाचण्यायोग्य स्वरूपात अपलोड करणे अनिवार्य असेल. याशिवाय, ॲप तुमचा माल ज्या डार्क स्टोअरमधून पॅक केला जात आहे, विशिष्ट बॅचची उत्पादन तारीख आणि ती कधी संपेल याची रिअल-टाइम माहिती प्रदर्शित करेल. जर ग्राहकाला असे वाटत असेल की ब्रेड किंवा चीजचे उर्वरित शेल्फ लाइफ त्याच्या आवश्यकतेपेक्षा कमी आहे, तर तो ऑर्डर करण्यापूर्वीच ते खरेदी करण्यास नकार देऊ शकेल.

प्राधिकरणाने क्विक-कॉमर्स कंपन्यांच्या जुन्या सवयीवरही जोरदार हल्ला चढवला आहे ज्यामध्ये ते त्यांचा न विकलेला किंवा कालबाह्य झालेला स्टॉक ऑनलाइन ग्राहकांना मोठ्या प्रमाणात सूट देऊन विकायचे. FSSAI च्या शेल्फ-लाइफ नियमांनुसार, ई-कॉमर्स फूड बिझनेस ऑपरेटर्स (FBOs) यांना कोणत्याही पॅकेज केलेल्या उत्पादनाच्या एकूण शेल्फ लाइफच्या किमान 30 टक्के किंवा वितरणाच्या वेळी किमान 45 दिवसांची वैधता राहते याची खात्री करणे बंधनकारक आहे.

यासोबतच डिजिटल लिस्टिंगवर 'बॅच नंबर' दाखवणेही बंधनकारक करण्यात आले आहे. बॅच क्रमांक अनिवार्य करण्याचा सर्वात मोठा फायदा असा होईल की, कोणत्याही कारखान्यात किंवा बॅचमध्ये भेसळ, बुरशी किंवा रासायनिक दोष आढळल्यास अन्न सुरक्षा अधिकारी त्या बॅचच्या देशभरातील सर्व पॅकेट्स एका क्लिकवर ट्रॅक करू शकतील आणि त्यांना त्वरित 'रिकॉल' (बाजारातून परत) मिळवून देतील. हे गडद स्टोअरमध्ये असुरक्षित अन्न पदार्थ साठवण्याची शक्यता पूर्णपणे काढून टाकेल.

नवीन मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये केवळ मुदत संपण्याच्या तारखेसाठीच नव्हे तर कंपन्यांनी केलेल्या भ्रामक दाव्यांसाठीही जबाबदारी निश्चित करण्यात आली आहे. बऱ्याचदा पॅकेटवर '100% नैसर्गिक', 'झिरो फॅट', 'नो ॲडेड शुगर' किंवा 'इम्युनिटी बूस्टर' असे मोठे दावे लिहिलेले असतात, तर फाईन प्रिंटमध्ये त्यामध्ये कृत्रिम रसायने आणि स्वीटनर्स आढळतात. FSSAI ने स्पष्ट केले आहे की जर एखाद्या ब्रँडने ऑनलाइन दिशाभूल करणारा दावा केला असेल तर ते उत्पादन होस्ट करणाऱ्या ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्मसह त्याला सह-आरोपी ठरवले जाईल.

याशिवाय, शहरांच्या घनदाट भागात वेगाने उघडणाऱ्या 'डार्क स्टोअर्स' (गोदाम जेथून 10 मिनिटांत डिलिव्हरी केली जाते) स्वच्छता आणि कोल्ड चेन सिस्टमची कसून तपासणी करण्याचे आदेश देण्यात आले आहेत. गोठवलेले पदार्थ, आइस्क्रीम, लोणी आणि चीज डीप फ्रीझरऐवजी खोलीच्या तापमानात साठवणाऱ्या किंवा उंदीर आणि कीटकांपासून असुरक्षित अन्नपदार्थ आवारात टाकणाऱ्या डार्क स्टोअरचे परवाने त्वरित रद्द केले जातील. प्रत्येक गडद स्टोअरसाठी वैध FSSAI परवाना क्रमांक आणि स्वच्छता रेटिंग ॲपवर सार्वजनिक करणे अनिवार्य असेल.

अन्न सुरक्षा आणि मानक कायदा, 2006 अंतर्गत, ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्म आणि नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या विक्रेत्यांवर कठोर दंडात्मक तरतुदी लागू केल्या जातील. कोणत्याही प्लॅटफॉर्मवर एक्सपायरी डेट लपवून किंवा चुकीची माहिती देऊन वस्तूंची विक्री करताना आढळल्यास, ते 'मिसब्रँडिंग' आणि 'असुरक्षित अन्न वितरण' असे वर्गीकरण केले जाईल.

प्राधिकरण दोषी कंपन्यांना ₹5 लाखांपर्यंत आर्थिक दंड ठोठावू शकतो. कालबाह्य किंवा निकृष्ट दर्जाच्या खाद्यपदार्थांच्या सेवनामुळे ग्राहकाचे आरोग्य बिघडल्यास किंवा अन्नातून विषबाधा झाल्यास कंपनीचे अधिकारी आणि विक्रेते यांच्याविरुद्ध अजामीनपात्र कलमांतर्गत गुन्हा दाखल करण्याची आणि किमान ६ महिने ते ६ वर्षांच्या तुरुंगवासाची तरतूद आहे. डिजिटल जगात व्यवसाय करणे म्हणजे नियमांतून सूट मिळू शकत नाही, असे अन्न सुरक्षा प्रशासनाने स्पष्ट केले आहे.

हे नवीन नियम अधिकृत राजपत्रात पूर्णपणे अधिसूचित होईपर्यंत आणि अंमलात येईपर्यंत, ग्राहकांनी स्वत: डिलिव्हरी घेताना अतिरिक्त सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे:

1. 
   

   वितरण एजंटसह तारीख तपासा: डिलिव्हरी बॅग मिळताच, पॅकेट उघडा आणि प्रथम दूध, दही, चीज, ब्रेड आणि पॅक केलेले स्नॅक्स यांची एक्सपायरी किंवा 'वापर बाय' तारीख तपासा. जर वस्तू कालबाह्य झाली असेल किंवा तिच्या शेल्फ लाइफमध्ये फक्त 24-48 तास शिल्लक असतील, तर ती डिलिव्हरी पार्टनरला त्वरित परत करा.

   
   


2. 
   

   पॅकेट सील आणि गळती तपासा: जर टेट्रा पाकचा रस, तेल किंवा सॉसच्या बाटल्या फुगलेल्या, चिकट किंवा गळत असल्याच्या दिसल्या तर त्या अजिबात वापरू नका.

   
   


3. 
   

   फोटो काढून तत्काळ ॲपवर तक्रार करा: कालबाह्य वस्तू वितरित झाल्यास, त्या पॅकेटची तारीख आणि वितरण बीजक यांचे स्पष्ट चित्र घ्या आणि बदली किंवा पूर्ण परताव्यावर दावा करण्यासाठी ॲपच्या समर्थन विभागाला भेट द्या.

   
   


4. 
   

   राष्ट्रीय हेल्पलाइन 1915 आणि FSSAI वरील अहवाल: ई-कॉमर्स कंपनीने तुमच्या तक्रारीचे समाधानकारक निराकरण न केल्यास, तुम्ही भारत सरकारच्या राष्ट्रीय ग्राहक हेल्पलाइन क्रमांकावर संपर्क साधू शकता. 1915 वर कॉल करू शकता. यासह, एफएसएसएआयचे अधिकृत पोर्टल किंवा 'फूड सेफ्टी कनेक्ट' ॲप याद्वारे भेसळ आणि शिळ्या पदार्थांच्या थेट तक्रारी नोंदवता येतील. जागरूकता हे तुमच्या आणि तुमच्या कुटुंबाच्या आरोग्यासाठी सर्वात मजबूत संरक्षण आहे.