– डॉ. कुणाल जोबनपुत्रा, कर्करोगतज्ज्ञ

दिवसभर ब्रा घातल्याने स्तनाचा कर्करोग होऊ शकतो का? अंडरवायर असलेल्या ब्राचा वापर केल्याने किंवा घट्ट ब्रा घातल्याने हा धोका वाढतो का? तसेच, रात्री झोपतानाही ब्रा घालून झोपल्याने काही परिणाम होतो का? भारतातील अनेक महिलांच्या मनात असे प्रश्न असतात; मात्र, त्या अनेकदा याबाबत डॉक्टरांशी बोलण्यास संकोच करतात.

सोशल मीडियावर आरोग्यविषयक माहिती आणि चुकीची माहिती वेगाने पसरत असताना, प्रचलित समजुती आणि वैद्यकीय तथ्ये यांमधील फरक समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. याबाबत दिलासादायक बाब म्हणजे, ब्रा घातल्याने स्तनाच्या कर्करोगाचा धोका वाढतो, याला पुष्टी देणारा कोणताही ठोस वैज्ञानिक पुरावा उपलब्ध नाही.

संशोधन काय सांगते?
घट्ट ब्रा, विशेषतः अंडरवायर असलेली ब्रा घातल्याने शरीरातील लसिका द्रवाचा (लिम्फॅटिक फ्लुइड) प्रवाह अडतो, हा सर्वाधिक चर्चिला जाणारा गैरसमज आहे. लसिका प्रणाली ही रक्ताभिसरण व्यवस्थेपासून वेगळी असलेली वाहिन्या आणि लसिका ग्रंथींची एक प्रणाली आहे. ती शरीरातील द्रवांचे संतुलन राखण्यास आणि रोगप्रतिकारक शक्तीला मदत करण्यास महत्त्वाची भूमिका बजावते. या गैरसमजुतीनुसार, लसिका द्रवाचा प्रवाह अडल्यामुळे स्तनाच्या ऊतींमध्ये विषारी पदार्थ जमा होतात आणि कालांतराने कर्करोग होऊ शकतो. मात्र, या दाव्याला वैज्ञानिक पुराव्यांचा आधार नाही.

2014 मध्ये Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention या वैद्यकीय नियतकालिकात प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात 55 ते 74 वयोगटातील 1,513 महिलांचा अभ्यास करण्यात आला. यामध्ये स्तनाचा कर्करोग झालेल्या तसेच हा आजार नसलेल्या महिलांचा समावेश होता. संशोधकांना ब्रा घालण्याचे तास, ब्रा वापरण्यास सुरुवात केलेले वय, ब्राचा आकार किंवा अंडरवायर असलेली ब्रा वापरणे यांचा स्तनाच्या कर्करोगाच्या धोक्याशी कोणताही संबंध आढळला नाही. अमेरिकन कॅन्सर सोसायटीनेही ब्रा घालणे आणि स्तनाचा कर्करोग यांच्यात संबंध असल्याचे सिद्ध करणारा कोणताही वैज्ञानिक पुरावा नसल्याचे स्पष्ट केले आहे. याचा अर्थ असा की, स्तनाच्या कर्करोगाची भीती मनात ठेवून महिलांनी ब्रा घालणे बंद करण्याची, अंडरवायर असलेल्या ब्रा टाळण्याची किंवा झोपण्याच्या सवयी बदलण्याची आवश्यकता नाही.

घट्ट ब्रा घातल्याने आरोग्याच्या समस्या?
घट्ट किंवा योग्य मापाची नसलेली ब्रा घातल्याने स्तनाचा कर्करोग होत नाही. मात्र, त्यामुळे अस्वस्थता, त्वचेची जळजळ, त्वचेवर दाबाचे व्रण किंवा घर्षणामुळे त्रास होऊ शकतो. विशेषतः मोठ्या आकाराचे स्तन असलेल्या महिलांना योग्य आधार मिळत नसल्यास खांदे, मान किंवा पाठदुखीचाही त्रास होऊ शकतो.

यासाठी सोपा उपाय म्हणजे शरीराला आरामदायी वाटणारी, योग्य आधार देणारी आणि त्वचेमध्ये रुतणार नाही अशा मापाची ब्रा निवडणे. ब्राची निवड करताना कर्करोगाच्या भीतीपेक्षा आराम, वैयक्तिक आवड आणि दैनंदिन हालचाली किंवा शारीरिक हालचालींचे स्वरूप यांना प्राधान्य द्यावे.

धोका वाढवणारे घटक कोणते?
स्तनाचा कर्करोग हा अनेक घटकांशी संबंधित असलेला आजार आहे. वाढते वय, कुटुंबात स्तनाचा किंवा अंडाशयाचा कर्करोग झाल्याचा इतिहास, BRCA1 आणि BRCA2 यांसारख्या जनुकांमधील आनुवंशिक बदल, काही हार्मोनल आणि प्रजननविषयक घटक, मद्यपान तसेच अतिरिक्त वजन, विशेषतः रजोनिवृत्तीनंतर, हे स्तनाच्या कर्करोगाच्या जोखमीशी संबंधित महत्त्वाचे घटक आहेत.

महत्त्वाची बाब म्हणजे, एखाद्या महिलेमध्ये एक किंवा अधिक जोखीम घटक असले, तरी तिला स्तनाचा कर्करोग होईलच असे नाही. त्याचप्रमाणे, कोणतेही स्पष्ट जोखीम घटक नसलेल्या महिलांनाही हा आजार होऊ शकतो.

भारतात स्तनाचा कर्करोग हा महिलांमध्ये सर्वाधिक निदान होणारा कर्करोग आहे. भारताच्या राष्ट्रीय कर्करोग नोंदणी कार्यक्रमाच्या अंदाजानुसार, 2022 मध्ये स्तनाच्या कर्करोगाची सुमारे 2.22 लाख नवीन प्रकरणे अपेक्षित होती. त्यामुळे प्रस्थापित जोखीम घटकांबाबत जनजागृती करणे आणि लक्षणे वेळीच ओळखणे हे दैनंदिन कपड्यांच्या निवडीबाबत अनावश्यक चिंता करण्यापेक्षा अधिक महत्त्वाचे आहे.

महिलांनी नेमके कशाकडे लक्ष द्यावे?
प्रत्येक महिलेने आपल्या स्तनांचा सामान्य आकार, स्वरूप आणि स्पर्शानुभव यांची जाणीव ठेवणे आवश्यक आहे. स्तनात नवीन गाठ जाणवणे, आकार किंवा स्वरूपात बदल होणे, त्वचेवर खळगा पडणे, स्तनाग्र आतल्या बाजूला वळणे, स्तनाग्रातून असामान्य स्राव होणे किंवा स्तनांच्या आसपास सतत जाणवणारा बदल यांसारखी लक्षणे दिसल्यास वैद्यकीय तपासणी करून घ्यावी.

स्तनांमध्ये होणारा प्रत्येक बदल हा कर्करोगच असतो असे नाही; मात्र, अशा बदलांकडे दुर्लक्ष करू नये. महिलेचे वय, वैयक्तिक जोखीम आणि कौटुंबिक इतिहास लक्षात घेऊन योग्य तपासणी कधी आणि कोणती करावी, याबाबत पात्र डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. कुटुंबात स्तनाच्या कर्करोगाचा ठळक इतिहास असलेल्या किंवा आनुवंशिक जनुकीय बदल आढळलेल्या महिलांना वैयक्तिक जोखमीचे मूल्यांकन करून घेण्याची आवश्यकता असू शकते.

थोडक्यात सांगायचे तर, ब्रा घालणे हा आराम आणि वैयक्तिक पसंतीचा विषय आहे; स्तनाच्या कर्करोगासाठी तो सिद्ध झालेला जोखीम घटक नाही. गैरसमजांमुळे अनावश्यक चिंता करण्याऐवजी वैज्ञानिक पुराव्यांवर आधारित माहिती, योग्य वेळी तपासणी आणि वैद्यकीय सल्ला यांवर भर देणे आवश्यक आहे. स्तनाच्या कर्करोगाबाबत भीती बाळगण्यापेक्षा योग्य माहितीच्या आधारे वेळेवर कृती करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.