रेल्वे प्रवासादरम्यान नैसर्गिक आपत्तींना, विशेषत: भूकंपाचा सामना करणे हा कोणत्याही प्रवाशासाठी खूप भीतीदायक अनुभव असू शकतो. अतिवेगाने किंवा सामान्य वेगाने धावणाऱ्या ट्रेनमध्ये जेव्हा रुळाखालील जमीन हादरते तेव्हा बोगीमध्ये सामान्यपेक्षा कितीतरी पटीने अधिक धक्के आणि कंपने जाणवतात. अशा अनपेक्षित परिस्थितीत बहुतेक प्रवासी घाबरून आपली जागा सोडतात आणि आपत्कालीन खिडकी किंवा डब्याच्या मुख्य गेटकडे धावू लागतात. आपत्ती व्यवस्थापन तज्ञ आणि भारतीय रेल्वेच्या सुरक्षा प्रोटोकॉलनुसार, चालत्या ट्रेनमध्ये दरवाजाकडे धावणे जीवघेणे ठरू शकते. चालत्या ट्रेनमधून उडी मारल्याने किंवा दरवाजाजवळ उभे राहिल्याने रुळावरून घसरल्याने किंवा तोल गेल्याने गंभीर अपघाताचा धोका वाढतो. अशा वेळी, शांत राहणे आणि योग्य पावले उचलणे आपले जीवन वाचवू शकते.

भूकंप जाणवण्याची पहिली मानवी प्रतिक्रिया म्हणजे बाहेर धावणे, परंतु ट्रेनच्या बाबतीत हा नियम पूर्णपणे उलट कार्य करतो:

• 
  

  ट्रेनचा वेग आणि धक्का: जेव्हा भूकंप होतो तेव्हा रेल्वेची चाके आणि रुळांमधील घर्षण असामान्य होते. ट्रेनमध्ये जोरदार दोलन असू शकतात. अशा परिस्थितीत, जर तुम्ही रस्त्याच्या कडेला पळून गेलात, तर तुमचा तोल जाऊन तुम्ही जमिनीवर पडू शकता किंवा इतर प्रवाशांशी आदळून जखमी होऊ शकता.

  
  


• 
  

  OHE हाय-टेन्शन वायरचा धोका: रेल्वे रुळावर बसवलेले विद्युत खांब (ओएचई मास्ट्स) भूकंपामुळे वाकले किंवा तुटले तर बोगीच्या दरवाज्याभोवती किंवा रुळाभोवती २५,००० व्होल्टच्या उच्च-ताणाच्या तारा लटकू शकतात. अशा स्थितीत विजेशी थेट संपर्क आल्याने बाहेर उडी मारण्याचा प्रयत्न जीवघेणा ठरू शकतो.

  
  


• 
  

  खंदक, पूल किंवा बोगद्याचा धोका: भूकंप झाला तेव्हा ट्रेन एखाद्या उंच पुलाजवळून (नदीच्या पुलावरून), खोल खंदकाजवळून किंवा बोगद्याच्या आतून जात होती हे तुम्हाला माहीत नाही. दारातून डोकावून पाहणे किंवा उडी मारणे म्हणजे थेट मृत्यूच्या तोंडात जाण्यासारखे आहे.

  
  

ट्रेनच्या डब्यात राहून स्वतःचे संरक्षण करण्याची रणनीती सर्वात प्रभावी मानली जाते:

• 
  

  तुम्ही खालच्या बर्थवर असाल तर: लगेच खाली वाकून आसनाची दोन्ही टोके किंवा खाली असलेली लोखंडी चौकट दोन्ही हातांनी घट्ट धरून ठेवा. वरील रॅकमधून पडणाऱ्या जड वस्तूंमुळे दुखापत होऊ नये म्हणून तुमचे डोके आणि मान दोन्ही हातांनी किंवा पिशवी/उशीने झाका.

  
  


• 
  

  तुम्ही वरच्या किंवा मधल्या बर्थवर असल्यास: ताबडतोब खाली उतरण्याची घाई करू नका, कारण पायऱ्यांवरून घसरण्याचा धोका आहे. बर्थवरच पोटावर झोपा, रेलिंग घट्ट धरा आणि शीट किंवा उशीने तुमचे डोके सुरक्षित करा.

  
  


• 
  

  आपण शौचालयात असल्यास: जर तुम्ही टॉयलेटच्या आत असाल, तर हँड-रेल (हँडल) भिंतीवर दोन्ही हातांनी घट्ट धरा आणि जमिनीवर स्क्वॅट करा. ट्रेनचा वेग कमी होईपर्यंत दरवाजा उघडण्यासाठी लगेच बाहेर पळू नका.

  
  

भूकंपाच्या तीव्र कंपनांमध्ये सर्वात मोठा धोका म्हणजे जड सुटकेस, ट्रॉली बॅग आणि सामान डोक्यावर पडणे. भारतीय गाड्यांमध्ये अनेकदा जड सामान वरच्या रॅकवर ठेवले जाते. शॉक लागताच, वस्तू खाली पडू शकतात. त्यामुळे तुम्ही जाळीवर किंवा सीटवर असाल तर लगेच तुमचे डोके तुमच्या पिशवीने, जाकीटने किंवा हातांनी झाकून घ्या आणि वरच्या दिशेने पाहणे टाळा जेणेकरून कोणतीही तीक्ष्ण वस्तू डोळ्यांना आणि चेहऱ्याला लागू नये.

हा प्रश्न प्रवाशांच्या मनात अनेकदा येतो की भूकंपाचे धक्के जाणवताच अलार्म चेन ओढून ट्रेन थांबवायची का?

• 
  

  तज्ञ सल्ला: पूर्णपणे अपरिहार्य परिस्थिती नसल्यास, प्रवाशांनी ताबडतोब साखळी ओढणे टाळावे. लोको पायलटला (ट्रेन ड्रायव्हर) ट्रॅकवरील कंपन, ओएचई लाइनमधील चढउतार किंवा स्टेशन मास्टरकडून आणीबाणीच्या वायरलेस संदेशातून परिस्थितीची त्वरित माहिती मिळते.

  
  


• 
  

  पूल किंवा बोगद्यात थांबण्याचा धोका: जर तुम्ही साखळी ओढली आणि ट्रेन एखाद्या लांब रेल्वे पुलावर, अरुंद बोगद्यावर किंवा तीव्र वळणावर मध्यभागी थांबली तर बचाव कार्य करणे किंवा प्रवाशांना वाचवणे अत्यंत धोकादायक ठरते. ड्रायव्हर परिस्थितीचा अंदाज घेतो आणि एका मोकळ्या, समतल आणि सुरक्षित ठिकाणी नियंत्रित वेगाने ट्रेन थांबवण्याचा प्रयत्न करतो.

  
  

ट्रेन पूर्णपणे थांबल्यानंतरही लगेच घाबरू नका:

• 
  

  रेल्वे कर्मचाऱ्यांच्या सूचनांची प्रतीक्षा करा: ट्रेन थांबल्यानंतर, ट्रेन गार्ड, TTE आणि RPF/GRP कर्मचारी डब्यात जातात आणि परिस्थितीची पाहणी करतात. जोपर्यंत ते सुरक्षित बाहेर काढण्याच्या सूचना देत नाहीत तोपर्यंत बोगीमध्येच रहा.

  
  


• 
  

  ट्रॅकच्या दिशेने उतरू नका: उतरण्यासाठी सूचना दिल्यास, लक्षात ठेवा की रेल्वे ट्रॅकवर (अप/डाउन ट्रॅक) विरुद्ध दिशेने अचानक दुसरी कोणतीही ट्रेन येत नाही. दोन्ही मार्गांनी पहात, वृद्ध आणि मुलांना आधार देत सुरक्षित मोकळ्या मैदानाकडे जा.

  
  


• 
  

  तुटलेल्या विद्युत तारांपासून दूर राहा: जमिनीवर पडलेल्या कोणत्याही तारा, खांब किंवा सिग्नल पोस्टला स्पर्श करू नका, कारण त्यातून विद्युत प्रवाह वाहू शकतो.