आज म्हणजेच 1 नोव्हेंबर रोजी भारतातील विविध आठ राज्ये आपला स्थापना दिवस साजरा करत आहेत. या राज्यांमध्ये दक्षिण भारतापासून उत्तर भारतापर्यंतच्या राज्यांचा समावेश होतो. दक्षिण भारतातील आंध्र प्रदेश, कर्नाटक, केरळ आणि तामिळनाडू व्यतिरिक्त, उत्तर भारतातील मध्य प्रदेश, पंजाब, हरियाणा आणि छत्तीसगड देखील त्यांचा स्थापना दिवस साजरा करत आहेत. ही सर्व राज्ये वेगवेगळ्या वर्षांत निर्माण झाली असली तरी तारीख एकच आहे. काहींना भाषेच्या आधारावर वेगळी ओळख मिळाली, तर काहींना प्रादेशिक मागणीनंतर निर्माण झाले. 1956 मध्ये राज्य पुनर्रचना कायदा लागू झाल्यानंतर देशाच्या नकाशात मोठा बदल झाला.

भारताने यापूर्वी इंग्रजांशी आपल्या अस्मितेसाठी संघर्ष केला होता. स्वातंत्र्यानंतर वेगवेगळ्या राज्यांतून भाषा आणि सांस्कृतिक अस्मितेच्या आधारावर स्वतंत्र राज्ये निर्माण करण्याच्या मागणी जोर धरू लागल्या. लोकांनी त्यांच्या भाषेत सांस्कृतिक ओळख शोधली. सरकारने या मागण्यांकडे लक्ष न दिल्याने आंदोलन अधिक तीव्र झाले. 1 नोव्हेंबर 1956 रोजी भारत सरकारने राज्य पुनर्रचना कायदा लागू केला. या कायद्यानंतर भारताचा नकाशा आणि राज्यांच्या सीमा कायमच्या बदलल्या. या आठ राज्यांची निर्मिती तीन वेगवेगळ्या वर्षांत झाली. 1956 नंतर, 1966 आणि पुन्हा 2000 मध्ये ही राज्ये निर्माण झाली. या आठ राज्यांच्या निर्मितीची कथा आपण समजून घेऊ.

1956 मध्ये प्रथमच नकाशा बदलण्यात आला

भाषेच्या आधारावर राज्याची मागणी करण्याचे पहिले उदाहरण दक्षिण भारतातील आंध्र प्रदेशात पाहायला मिळाले. आजचा आंध्र प्रदेश तेव्हा मद्रास आणि हैदराबाद राज्यांच्या तेलुगू भाषिक भागात विभागला गेला होता. इथल्या तेलगू भाषिकांना त्यांची वेगळी ओळख आणि वेगळे राज्य हवे होते. पोट्टी श्रीरामुलू यांनी तेलगू भाषिकांसाठी स्वतंत्र राज्याच्या मागणीसाठी आमरण उपोषण केले होते. 58 दिवसांच्या उपोषणानंतर 15 डिसेंबर 1952 रोजी त्यांचे निधन झाले. यानंतर चळवळ तीव्र झाली आणि 1 ऑक्टोबर 1953 रोजी मद्रास राज्यापासून वेगळे आंध्र राज्य निर्माण झाले. 1 नोव्हेंबर 1956 रोजी हैदराबाद राज्यातील तेलुगू भाषिक भाग विलीन करून आंध्र प्रदेशची स्थापना झाली.

1 नोव्हेंबर 1956 रोजी तमिळनाडूचीही मद्रास राज्य म्हणून स्थापना झाली. राज्य पुनर्रचनेदरम्यान, तमिळ भाषिक भागांचा समावेश करून त्याचे स्वरूप निश्चित करण्यात आले. नंतर मद्रास राज्याचे नाव बदलून तामिळनाडू करण्याची मागणी करण्यात आली. 18 जुलै 1967 रोजी नाव बदलण्याचा ठराव मंजूर झाला आणि 14 जानेवारी 1969 रोजी तामिळनाडू हे नाव अधिकृतपणे अस्तित्वात आले.

केरळ पूर्वी त्रावणकोर, कोचीन आणि मद्रास प्रेसिडेन्सीच्या मलबार भागात विभागले गेले होते. १ जुलै १९४९ रोजी त्रावणकोर आणि कोचीन यांचे विलीनीकरण करून त्रावणकोर-कोचीन राज्याची निर्मिती झाली. यानंतर मल्याळम भाषिक लोकांनी भाषेच्या आधारावर वेगळे राज्य निर्माण करण्याची मागणी केली. ही मागणी युनिटी केरळ चळवळ म्हणून ओळखली जाऊ लागली. च्या. केलप्पन हे या चळवळीतील प्रमुख चेहऱ्यांपैकी एक होते. 1 नोव्हेंबर 1956 रोजी मद्रास राज्यातील त्रावणकोर-कोचीन आणि मलबार प्रदेश एकत्र करून केरळची स्थापना झाली.

कर्नाटक म्हैसूर संस्थान बॉम्बे स्टेट, मद्रास स्टेट, हैदराबाद स्टेट आणि कूर्ग यासह अनेक प्रशासकीय युनिट्समध्ये विभागले गेले. सर्व कन्नड भाषिक भागांना एका राज्यात जोडण्याची चळवळ 19व्या शतकाच्या शेवटच्या वर्षांत सुरू झाली. 1890 मध्ये आरएच देशपांडे यांनी धारवाडमध्ये कर्नाटक विद्या वर्धक संघाची स्थापना केली, तर अलूर व्यंकट राव हे या चळवळीचे प्रमुख चेहरे होते. याला कर्नाटक एकीकरण आंदोलन असे म्हणतात. यानंतर, 1 नोव्हेंबर 1956 रोजी, म्हैसूर राज्य तयार करण्यासाठी हे क्षेत्र विलीन करण्यात आले, ज्याचे नाव 1 नोव्हेंबर 1973 रोजी बदलून कर्नाटक करण्यात आले.

Madhya Pradesh कोणत्याही मोठ्या आंदोलनामुळे ते तयार झाले नाही. हे राज्य सरकारने प्रशासकीय सोयीसाठी निर्माण केले. मध्य प्रदेश राज्य पुनर्रचना कायद्यांतर्गत 1 नोव्हेंबर 1956 रोजी स्थापन झाला. पूर्वी, आजचा मध्य प्रदेश पाच प्रशासकीय घटकांमध्ये विभागला गेला होता – जुना मध्य प्रदेश, मध्य भारत, विंध्य प्रदेश, भोपाळ आणि राजस्थानचा सिरोंज प्रदेश. या सर्व गोष्टी एकत्र करून नवा मध्य प्रदेश निर्माण झाला. कोणत्याही मोठ्या जनआंदोलनापेक्षा किंवा वेगळ्या राज्याच्या मागणीपेक्षा प्रशासकीय पुनर्रचना आणि राज्य पुनर्रचना आयोगाच्या शिफारशी हे त्याच्या स्थापनेचे कारण होते.

हेही वाचा: 'भक्तांना कोणतीही अडचण येऊ नये', प्रकाश पर्वच्या तयारीवर मुख्यमंत्री सम्राट चौधरी म्हणाले

हिंदी भाषिक पंजाबपासून वेगळे झाले

पंजाब आणि हरियाणा पूर्वी अविभाजित पंजाबचा भाग होते. हरियाणातील हिंदी भाषिक भागाला वेगळे राज्य करण्याची मागणी करण्यात आली. त्याचवेळी पंजाबी भाषिकांसाठी वेगळ्या पंजाबच्या मागणीसाठी आंदोलन तीव्र झाले होते. याला पंजाबी सुबा आंदोलन असे म्हणतात. त्यांच्या प्रमुख चेहऱ्यांमध्ये अकाली दलाचे मास्टर तारा सिंग आणि संत फतेह सिंग यांचा समावेश होता. 1966 मध्ये, केंद्र सरकारने नियुक्त केलेल्या न्यायमूर्ती जे. शाह आयोगाची स्थापना सी. शाह यांच्या अध्यक्षतेखाली करण्यात आली, ज्याने पंजाबी भाषिक आणि हिंदी भाषिक क्षेत्रांच्या सीमा निश्चित केल्या. यानंतर 1 नोव्हेंबर 1966 रोजी हरियाणा वेगळे राज्य झाले आणि पंजाबलाही नवे रूप मिळाले. चंदीगडला केंद्रशासित प्रदेश बनवून पंजाब-हरियाणाच्या संयुक्त राजधानीचा दर्जा देण्यात आला. या कारणास्तव दोन्ही राज्ये 1 नोव्हेंबर रोजी स्थापना दिवस साजरा करतात.

हेही वाचा: नवीन वेगवान गोलंदाजांनी विराट कोहलीला नेटमध्ये दिला 'टफ टाईम', दिसले निराश

छत्तीसगडची निर्मिती मोठ्या आंदोलनाच्या दबावाखाली झाली नाही

छत्तीसगडच्या निर्मितीमागे प्रादेशिक अस्मिता आणि विकास यासारखे मुद्दे होते. वेगळे राज्य निर्माण करून परिसराच्या गरजेनुसार विकासाच्या योजना करता येतील, असा येथील जनतेचा विश्वास होता. वेगळ्या छत्तीसगडची मागणी 1920 पासून जोर धरत होती. तथापि, झारखंड आणि उत्तराखंडप्रमाणे येथे कोणतेही मजबूत आणि व्यापक जनआंदोलन उभे राहू शकले नाही. 1990 च्या दशकात काँग्रेस आणि भाजप या दोन्ही पक्षांनी वेगळ्या राज्याच्या मागणीला पाठिंबा दिला होता. यानंतर, मध्य प्रदेश पुनर्रचना कायदा, 2000 अंतर्गत 1 नोव्हेंबर 2000 रोजी छत्तीसगड वेगळे राज्य बनले. रायपूरला त्याची राजधानी करण्यात आली.