फुफ्फुस हे आपल्या शरीरातील सर्वात नाजूक आणि अत्यंत महत्वाचे अवयव आहेत, जे प्रत्येक क्षणी हवेतून ऑक्सिजन घेतात आणि आपल्या रक्तात मिसळतात आणि शरीरातून कार्बन डायऑक्साइड बाहेर टाकतात. श्वासोच्छवासाची ही संपूर्ण प्रक्रिया इतकी उत्स्फूर्तपणे आणि अखंडपणे चालू राहते की आपल्या शरीरातील एक फुफ्फुस काही गंभीर आजार, अपघात किंवा संसर्गामुळे पूर्णपणे कार्य करणे थांबवल्यास त्याचा आपल्या जीवनावर काय परिणाम होईल हे आपण कधीही लक्षात घेत नाही. वैद्यकीय विज्ञान आणि फुफ्फुस तज्ज्ञांच्या मते, आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे एखाद्या व्यक्तीचे एक फुफ्फुस खराब झाले किंवा ते काढून टाकावे लागले तरीही ती व्यक्ती सामान्य जीवन जगू शकते. मात्र, यासाठी शरीरात काही शारीरिक बदल करून डॉक्टरांनी सांगितलेली जीवनशैली पाळावी लागते. एका फुफ्फुसाच्या साहाय्याने जीवन कसे चालते आणि त्याचे शरीरावर काय परिणाम होतात हे सविस्तर जाणून घेऊया.

#1. एका फुफ्फुसाने सामान्य जीवन शक्य आहे का? वैद्यकीय शास्त्राचे सत्य जाणून घ्या

साधारणपणे, देवाने मानवी शरीरात दोन फुफ्फुस दिले आहेत – उजवे फुफ्फुस आणि डावे फुफ्फुस. परंतु वैद्यकीय विज्ञान पुष्टी करते की मानवी शरीराची रचना आणि कार्यप्रणाली अतिशय लवचिक आहे. आपल्या दोन्ही फुफ्फुसांची राखीव क्षमता इतकी आहे की एखाद्या फुफ्फुसात काही कारणास्तव बिघाड झाला किंवा कर्करोग, क्षयरोग, गंभीर दुखापत किंवा संसर्गामुळे शस्त्रक्रियेद्वारे शरीरातून काढून टाकले, तरी उर्वरित फुफ्फुस एकट्याने संपूर्ण शरीराची ऑक्सिजनची गरज भागवण्यास सक्षम आहे. तथापि, सुरुवातीला रुग्णाला श्वास घेण्यात थोडा त्रास किंवा थकवा जाणवू शकतो, परंतु कालांतराने शरीर या स्थितीशी जुळवून घेते आणि व्यक्ती आपले सामान्य नित्य काम सहज करू लागते.

#1. फुफ्फुस का काम करणे थांबवते? मुख्य कारणे आणि प्रारंभिक लक्षणे

फुफ्फुस निकामी होणे हे अचानक घडलेल्या घटनेमुळे किंवा गंभीर आजाराचा परिणाम असू शकते. क्रॉनिक ऑब्स्ट्रक्टिव्ह पल्मोनरी डिसीज (सीओपीडी), गंभीर न्यूमोनिया, फुफ्फुसाचा कर्करोग, क्षयरोग (टीबी), पल्मोनरी एम्बोलिझम (रक्ताची गुठळी) किंवा छातीत गंभीर दुखापत झाल्यामुळे फुफ्फुस खराब होतात. जेव्हा फुफ्फुस काम करणे थांबवते तेव्हा शरीरात काही चेतावणी सिग्नल दिसू लागतात. बाधित व्यक्तीला थोडं चालल्यानंतर किंवा पायऱ्या चढूनही श्वास लागणे, सतत खोकला, छातीत जडपणा किंवा दुखणे आणि रक्तातील ऑक्सिजनची पातळी कमी झाल्यामुळे लवकर थकवा जाणवणे यासारख्या समस्यांना सामोरे जावे लागते.

#1. जेव्हा दुसरा फुफ्फुस एकटा जबाबदारी घेतो: शरीरातील अंतर्गत बदल

शरीरातील एक फुफ्फुस निष्क्रिय होताच शरीराची नैसर्गिक क्रिया सक्रिय होते. निरोगी आणि कार्यरत फुफ्फुसाचा आकार थोडासा वाढू लागतो आणि त्याची कार्यक्षमता वाढते ज्यामुळे ते दोन्ही फुफ्फुसांचे कार्य एकट्याने हाताळू शकते. याव्यतिरिक्त, आपले हृदय आणि रक्ताभिसरण प्रणाली देखील अधिक सक्रिय होते ज्यामुळे शरीराच्या प्रत्येक भागामध्ये ऑक्सिजन कमी असताना देखील पुरेसे रक्त आणि ऑक्सिजन पोहोचू शकतो. सुरुवातीच्या काही आठवड्यांत किंवा महिन्यांत, जड व्यायाम, धावणे किंवा जिममध्ये जाणे यासारख्या शारीरिक श्रमात अडचण येऊ शकते, परंतु श्वासोच्छवासाचे व्यायाम आणि योगासने यांच्या मदतीने उर्वरित फुफ्फुसांची ताकद बऱ्याच प्रमाणात मजबूत करता येते.

#1. एका फुफ्फुसासह राहणाऱ्या लोकांनी कोणत्या गोष्टींकडे विशेष लक्ष दिले पाहिजे?

ज्या लोकांचे एक फुफ्फुस काम करत नाही किंवा ज्यांना शस्त्रक्रिया करून काढून टाकावे लागले आहे त्यांनी त्यांच्या आरोग्याबद्दल अत्यंत सावधगिरी बाळगली पाहिजे. अशा व्यक्तींनी वायूप्रदूषण, धूळ, सिगारेटचा धूर आणि हानिकारक रसायनांपासून पूर्णपणे दूर राहावे, कारण किरकोळ संसर्ग देखील त्यांच्या केवळ कार्यरत फुफ्फुसांना गंभीर नुकसान करू शकतो. याशिवाय त्यांना फ्लू आणि न्यूमोनियाची लस वेळेवर घेण्याचा सल्ला दिला जातो. नियमितपणे प्राणायाम, अनुलोम-विलोम आणि हलका एरोबिक व्यायाम केल्याने फुफ्फुसाचे स्नायू मजबूत होतात आणि ऑक्सिजन शोषण्याची क्षमता सुधारते. दीर्घ आणि निरोगी आयुष्यासाठी पल्मोनोलॉजिस्टकडून वेळोवेळी तुमची वैद्यकीय तपासणी करून घेणे खूप महत्त्वाचे आहे.