तंत्रज्ञान बातम्या : भारत सरकारने स्वच्छ अंतराळ मोहीम सुरू केली आहे. 2030 पर्यंत मोठ्या प्रमाणात अवकाशातील ढिगारा साफ करण्याचे उद्दिष्ट आहे. डेब्रिज फ्री स्पेस मिशन नावाच्या उपक्रमाची घोषणा 2024 मध्ये करण्यात आली होती. त्याचे प्राथमिक उद्दिष्ट केवळ जुने अवकाशातील ढिगारे साफ करणे हेच नाही तर भारताच्या सरकारी आणि खाजगी अवकाश उपक्रमांतून नवीन कचरा निर्माण होण्यापासून रोखणे हे आहे. चला ही संधी घेऊया आणि क्लीन स्पेस मिशन इंडिया म्हणजे काय ते समजून घेऊया. जागेचा किती ढिगारा आहे, तो भारत कसा स्वच्छ करणार? जगभरातील अवकाश संस्था कशा प्रकारे मदत करतील?

मानवी जीवनासाठी आणि पर्यावरणासाठी जागा महत्त्वाची आहे. हे आम्हाला हवामान, दळणवळण, नेव्हिगेशन आणि आपत्ती व्यवस्थापनाशी संबंधित महत्त्वपूर्ण माहिती प्रदान करते. तथापि, मानवनिर्मित उपग्रह आणि रॉकेटचे जुने भाग देखील पृथ्वीभोवती फिरतात. त्याला स्पेस डेब्रिज म्हणतात. या भंगारामुळे सक्रिय उपग्रह आणि अंतराळवीरांना धोका निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे ते साफ करणे हे नवीन उपग्रह अवकाशात सोडण्याइतकेच महत्त्वाचे आहे.

किती जागा मलबा आहे?

जागेतील कचऱ्याचे प्रमाण अचूकपणे मोजणे कठीण आहे. दुर्बिणी आणि रडारद्वारे मोठ्या तुकड्यांचे निरीक्षण आणि रेकॉर्ड केले जाऊ शकते, परंतु अनेक लहान कण सातत्याने शोधणे कठीण आहे. उपलब्ध अंदाजानुसार पृथ्वीच्या कक्षेत मानवनिर्मित भंगाराचे 100 दशलक्षाहून अधिक तुकडे असू शकतात. यापैकी बहुतेक अगदी लहान आहेत, परंतु त्यांची संख्या मोठी आहे आणि बहुतेकांचा नियमितपणे मागोवा घेता येत नाही.

इस्रो वार्षिक अहवालही प्रकाशित करते

सरकारने मार्च 2026 मध्ये भारताशी संबंधित ट्रॅक करण्यायोग्य ढिगाऱ्यांची माहिती प्रसिद्ध केली. त्यावेळी, भारतीय अंतराळ मोहिमांशी संबंधित 129 ढिगाऱ्यांच्या कक्षेत नोंद करण्यात आली होती. यामध्ये निकामी झालेले उपग्रह, रॉकेटचे भाग आणि जुन्या रॉकेटच्या तुकड्यांच्या तुकड्यांचा समावेश आहे. ISRO भारतीय अंतराळ क्रियाकलापांचे मूल्यांकन करण्यासाठी वार्षिक अहवाल देखील प्रकाशित करते.

स्पेस डेब्रिज धोकादायक का आहे?

कक्षीय वस्तू अतिशय वेगाने फिरतात. अगदी लहानसा तुकडा देखील उपग्रह, सौर पॅनेल किंवा इतर उपकरणांच्या पृष्ठभागाला हानी पोहोचवू शकतो. मोठ्या तुकड्याशी टक्कर झाल्यास त्याचे अनेक लहान तुकड्यांमध्ये तुकडे होऊ शकतात, ज्यामुळे पुढील टक्कर होण्याचा धोका वाढतो. प्रत्येक टक्कर जागेचा मलबा वाढवू शकते. त्यामुळे, समस्या फक्त जुन्या रॉकेट किंवा निकामी उपग्रहांची नाही. नवीन मोहिमा अशा प्रकारे तयार केल्या पाहिजेत की त्यांचे मिशन पूर्ण झाल्यानंतर ते दीर्घकाळ कक्षेत निष्क्रिय राहू नयेत.

भारताचे ध्येय काय आहे?

2030 पर्यंत भारतीय अंतराळ मोहिमांमधून सार्वजनिक आणि खाजगी अशा नवीन मलबा निर्माण करण्याचे भारताचे उद्दिष्ट आहे. इस्रोच्या योजनेत मिशन डिझाइनपासून ते पूर्ण होण्यापर्यंतच्या ढिगाऱ्यांचा विचार करणे समाविष्ट आहे. घटकांचे अनियंत्रित नुकसान टाळण्यासाठी उपग्रह आणि रॉकेटची रचना करणे आवश्यक आहे. मिशनच्या कक्षा आणि उड्डाणाचे नियोजन करताना टक्कर होण्याच्या जोखमीचा विचार केला पाहिजे.

अंतराळयान आणि रॉकेटची सुरक्षित विल्हेवाट लावण्याचे आधीच नियोजन करावे, असेही भारताने म्हटले आहे. इस्रोची मार्गदर्शक तत्त्वे मिशन पूर्ण झाल्यानंतर संबंधित वाहन किंवा रॉकेट घटक कक्षेतून काढून टाकण्यावर भर देतात.

कक्षेतून उपग्रह कसे काढले जातात?

हे करण्याचा एक मार्ग म्हणजे मिशन पूर्ण झाल्यानंतर उपग्रहाला कक्षेतून काढून टाकणे. कमी उंचीवर, ते पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करू शकते आणि घर्षणामुळे त्याचे काही भाग जळू शकतात. या प्रक्रियेला डिऑर्बिटिंग म्हणतात. या उद्देशासाठी, उपग्रहाकडे पुरेसे इंधन असणे आवश्यक आहे. त्यामुळे, प्रारंभिक मोहिमेचे नियोजन आणि डिझाइन दरम्यान मिशन नंतरच्या विल्हेवाटीसाठी इंधन साठवण्याच्या गरजेवर इस्रो जोर देत आहे. ही पायरी विशेषतः महत्वाची आहे कारण जर उपग्रहाचे इंधन संपले तर ते नियंत्रित करणे कठीण होऊ शकते.

मोडतोड ट्रॅकिंग प्रणाली

जागा मोडतोड काढण्यापूर्वी, त्याचे स्थान आणि दिशा जाणून घेणे महत्वाचे आहे. इस्रोचा NETRA कार्यक्रम पृथ्वीभोवती फिरणाऱ्या वस्तूंचे निरीक्षण करण्यास आणि अवकाशातील परिस्थितीचे मूल्यांकन करण्यास मदत करतो. संभाव्य टक्करांपासून उपग्रहांचे संरक्षण करण्यासाठी ही माहिती उपयुक्त आहे. धोका ओळखला गेल्यास, उपग्रहाचा मार्ग बदलण्याचा सल्ला दिला जाऊ शकतो. ISRO ची प्रणाली, IS4OM नावाची, अंतराळ क्रियाकलापांची सुरक्षित आणि दीर्घकालीन शाश्वतता सुनिश्चित करण्यासाठी देखील योगदान देते. NETRA अंतर्गत ट्रॅकिंग आणि मॉनिटरिंग क्षमता वाढवण्यासाठी भारत स्वतःच्या सुविधांवर काम करत आहे. नेत्रा प्रकल्पाची मंजूर किंमत रु. 509.01 कोटी.

SpaDeX आणि रोबोटिक तंत्रज्ञानाची भूमिका

भविष्यात, केवळ मोडतोड रोखणे पुरेसे नाही. कक्षेतील जुने आणि धोकादायक तुकडे कॅप्चर करण्यासाठी आणि काढून टाकण्यासाठी तंत्रज्ञान विकसित करावे लागेल. यासाठी एका अंतराळयानाला दुस-या अंतराळयानाकडे जाणे, त्याच्या गतीचे समन्वय साधणे आणि सुरक्षितपणे डॉक करणे आवश्यक आहे. या प्रक्रियेला भेट आणि डॉकिंग म्हणतात. 2025 मध्ये, भारताच्या SpaDeX मिशनने अंतराळयानाच्या भेटीसाठी, डॉकिंगसाठी आणि अंतराळात वेगळे करण्यासाठी तंत्रज्ञानाचे प्रात्यक्षिक केले. हा अनुभव भविष्यातील सर्व्हिसिंग आणि मोडतोड काढण्याच्या क्रियाकलापांसाठी उपयुक्त ठरू शकतो. इस्रोने रोबोटिक आर्म आणि रोबोटिक उपकरणांचे प्रात्यक्षिकही केले आहे. तथापि, या तंत्रज्ञानाचे प्रात्यक्षिक हेच दर्शवत नाही की भारताने जुन्या अवकाशातील कचऱ्याची मोठ्या प्रमाणावर विल्हेवाट लावण्यास सुरुवात केली आहे. सक्रिय मोडतोड काढण्यासाठी अधिक चाचण्या आणि मोहिमा आवश्यक असतील.

यात खासगी कंपन्यांचा सहभाग खूप महत्त्वाचा आहे

भारताच्या स्वच्छ अवकाश उद्दिष्टांमध्ये खाजगी कंपन्यांची भूमिकाही महत्त्वाची आहे. हैदराबाद-आधारित कॉसमोसर्व्ह स्पेस सारख्या कंपन्या उपग्रह सेवा, दुरुस्ती आणि संभाव्य मोडतोड काढण्याशी संबंधित तंत्रज्ञानावर काम करत आहेत. कंपनीने अंतराळात रोबोटिक उपकरणे आणि सेवा क्षमता विकसित करण्याच्या दिशेने पावले उचलली आहेत. भविष्यात असे तंत्रज्ञान जुन्या उपग्रहांना कॅप्चर करण्यास किंवा पुन्हा परिभ्रमण करण्यास मदत करू शकेल. या क्षेत्रातील तंत्रज्ञान अजूनही विकसित होत आहे. सरकारने कॉसमोसर्व्ह स्पेस सुविधा आणि मलबा हटवण्याच्या कामाचाही उल्लेख केला.

समोरची आव्हाने देखील कोणा एका देशापुरती मर्यादित नाहीत. अनेक देश आणि कंपन्यांचे उपग्रह समान पृथ्वी कक्षा सामायिक करतात. म्हणून, निरीक्षण करणे, माहितीची देवाणघेवाण करणे आणि सुरक्षित पद्धतींचा अवलंब करणे आवश्यक आहे. भारत नासा, युरोपियन स्पेस एजन्सी आणि जपानी स्पेस एजन्सी यांच्याशी सहयोग करतो. आंतरराष्ट्रीय समन्वयामुळे टक्कर जोखीम आणि मोडतोड कमी करण्याच्या उपायांची समज सुधारू शकते. स्वच्छ अंतराळ मोहिमेचे महत्त्व नवीन अंतराळातील ढिगारा रोखण्यावर भर देते. भारत टेहळणी, उपग्रहांची सुरक्षित विल्हेवाट आणि नवीन तंत्रज्ञान विकसित करण्यावर काम करत आहे. जुना मोडतोड काढण्याची क्षमता भविष्यातही महत्त्वाची ठरू शकते. 2030 चे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी सरकारी संस्था, खाजगी कंपन्या आणि इतर देश यांच्यात सतत सहकार्य आवश्यक आहे.