नवी दिल्ली. शतकातील मेगास्टार अमिताभ बच्चन यांच्या चित्रपट कारकिर्दीत अशा अनेक चित्रपटांचा समावेश आहे ज्यांनी रिलीजच्या वेळी अपेक्षेप्रमाणे कामगिरी केली नसेल पण नंतर प्रेक्षकांच्या हृदयात विशेष स्थान निर्माण केले. असाच एक चित्रपट म्हणजे अग्निपथ. 1990 साली प्रदर्शित झालेला हा चित्रपट आज हिंदी चित्रपटसृष्टीतील कल्ट क्लासिक चित्रपटांमध्ये गणला जातो. चित्रपटात, अमिताभ बच्चन यांनी विजय दीनानाथ चौहान (विजय दीनानाथ चौहानच्या भूमिकेत अमिताभ बच्चन) ची भूमिका साकारली होती, जी अजूनही त्यांच्या सर्वात संस्मरणीय कामगिरीपैकी एक मानली जाते. असे असूनही हा चित्रपट चित्रपटगृहात पोहोचला तरी बॉक्स ऑफिसवर अपेक्षेप्रमाणे यश मिळवू शकला नाही. चित्रपट फ्लॉप होण्यामागे त्याची कथा, संगीत आणि अमिताभचा आवाज अशी अनेक कारणे आहेत.

अग्निपथचे दिग्दर्शन मुकुल एस आनंद यांनी केले होते तर चित्रपटाची निर्मिती यश जोहर यांनी केली होती. 16 फेब्रुवारी 1990 रोजी प्रदर्शित झालेल्या या चित्रपटात अमिताभ बच्चन यांच्यासोबत मिथुन चक्रवर्ती यांनीही महत्त्वाची भूमिका साकारली होती. या चित्रपटात सूडाची दुनिया आणि अंडरवर्ल्ड गंभीर आणि गडद शैलीत दाखवण्यात आले होते. तथापि, त्या काळातील प्रेक्षकांना त्याची शैली पूर्णपणे आवडली नाही.

चित्रपटाच्या कमकुवत कामगिरीचे पहिले प्रमुख कारण म्हणजे अमिताभ बच्चन यांचा बदललेला आवाज मानला जात होता. विजय दीनानाथ चौहान यांच्या व्यक्तिरेखेसाठी अमिताभ यांनी जड आणि वेगळ्या उच्चारणाचा आवाज स्वीकारला होता. त्यांचा प्रसिद्ध डायलॉग मेरा नाम विजय दीनानाथ चौहान आजही प्रेक्षकांच्या ओठावर आहे. पण चित्रपटाच्या प्रदर्शनाच्या वेळी अनेक प्रेक्षकांना त्याची शैली कृत्रिम वाटली. काही लोकांनी तर त्याच्या आवाजाची तुलना हॉलिवूड अभिनेता अल पचिनोच्या शैलीशी केली. समीक्षकांनी अमिताभ यांच्या अभिनयाचे कौतुक केले असले तरी त्यांच्या आवाजावरील चर्चेचा चित्रपटाबद्दलच्या प्रेक्षकांच्या मतावर परिणाम झाला.

दुसरे कारण म्हणजे चित्रपटाची गंभीर कथा आणि संकल्पना. ‘अग्निपथ’मध्ये गुन्हेगारी आणि सूडाची दुनिया अतिशय गंभीर पद्धतीने मांडण्यात आली होती. त्यावेळी प्रेक्षकांना मनोरंजनासोबत एखादी कथा पहायची होती ज्याच्याशी ते सहज जोडू शकतील. चित्रपटातील गडद वातावरण आणि त्याची गुंतागुंतीची कथा सर्वांनाच आवडली नाही. त्यामुळेच हा चित्रपट आपल्या कथेतून तत्कालीन प्रेक्षकांवर अपेक्षित प्रभाव सोडू शकला नाही.

तिसरे कारण म्हणजे अग्निपथ हा चित्रपट त्याच्या काळाच्या खूप पुढे होता. निर्माता यश जोहरचा मुलगा करण जोहर यानेही नंतर नमूद केले की चित्रपटाची शैली त्यावेळच्या प्रेक्षकांच्या आवडीपेक्षा खूपच वेगळी होती. त्याचा गडद स्वर आणि पात्रांचे गांभीर्य त्यावेळी पूर्णपणे स्वीकारले गेले नव्हते. मात्र, कालांतराने प्रेक्षकांच्या आवडीनिवडी बदलल्या आणि लोकांना चित्रपटाचे गुण समजू लागले.

चौथे कारण म्हणजे चित्रपटाचे बजेट आणि बॉक्स ऑफिसवरील कमाई यातील तफावत. वृत्तानुसार, त्यावेळी चित्रपट तयार करण्यासाठी सुमारे 4 ते 8 कोटी रुपये खर्च करण्यात आले होते, तर त्याचे एकूण कलेक्शन सुमारे 10 कोटी रुपये होते. निर्मात्यांना मोठ्या प्रमाणावर बनवलेल्या चित्रपटातून उच्च कमाईची अपेक्षा होती, परंतु प्रेक्षकांच्या मर्यादित प्रतिसादामुळे, चित्रपट व्यावसायिकदृष्ट्या अपेक्षेनुसार जगू शकला नाही.

पाचवे कारण होते चित्रपटाचे संगीत. हिंदी चित्रपटसृष्टीत गाण्यांनी नेहमीच महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे पण अग्निपथच्या संगीताला प्रेक्षकांमध्ये तितकी लोकप्रियता मिळाली नाही जितकी मोठ्या चित्रपटातून अपेक्षित आहे. चित्रपटातील काही गाणी नक्कीच आवडली होती पण त्याचे संगीत त्याची सर्वात मोठी ओळख बनू शकले नाही. उलट चित्रपटातील संवाद आणि कलाकारांचा अभिनय बराच काळ चर्चेत राहिला.

विशेष म्हणजे, रिलीजच्या वेळी बॉक्स ऑफिसवर ज्या चित्रपटाला निराशाजनक प्रतिसाद मिळाला, तो नंतर अमिताभ बच्चन यांच्या कारकिर्दीतील सर्वाधिक चर्चेत असलेला चित्रपट ठरला. विजय दीनानाथ चौहान यांची व्यक्तिरेखा आणि त्यांचे दमदार संवाद आजही सिनेप्रेमींमध्ये लोकप्रिय आहेत. यावरून हे सिद्ध होते की चित्रपटाचे खरे यश हे नेहमीच रिलीजच्या सुरुवातीच्या दिवसांत ठरवले जात नाही. बऱ्याच वेळा काळाच्या ओघात प्रेक्षकांना त्या चित्रपटांचे महत्त्व कळते जे त्यांना सुरुवातीला ओळखता आले नव्हते.