दरवर्षी 14 नोव्हेंबर रोजी जागतिक मधुमेह दिन म्हणजेच जागतिक मधुमेह दिन (जागतिक मधुमेह दिन 2026) जगभरात साजरा केला जातो, ज्याचा मुख्य उद्देश या वेगाने पसरणाऱ्या जीवनशैलीशी संबंधित आजाराबद्दल लोकांना जागरूक करणे हा आहे. भारताची ओळख जगाची 'मधुमेहाची राजधानी' म्हणून झाली आहे, पण चिंतेची बाब म्हणजे आता हा आजार केवळ वृद्धांपुरता मर्यादित नसून, 25 ते 40 वयोगटातील तरुणांवरही झपाट्याने होत आहे. लोक सामान्यतः असे मानतात की अनियंत्रित रक्तातील साखर फक्त हृदय, मूत्रपिंड, डोळे आणि मज्जातंतूंना हानी पोहोचवते, परंतु वरिष्ठ एंडोक्राइनोलॉजिस्ट आणि प्रजनन तज्ज्ञांनी एक अतिशय गंभीर धोका दर्शविला आहे. डॉक्टरांच्या म्हणण्यानुसार, रक्तातील साखरेची पातळी दीर्घकाळ वाढल्याने स्त्री आणि पुरुष दोघांच्या प्रजनन क्षमतेवर खोल नकारात्मक परिणाम होत आहे, त्यामुळे वंध्यत्वाची प्रकरणे वेगाने वाढत आहेत.

प्रजनन तज्ज्ञांच्या मते, पुरुषांमध्ये टाइप-1 आणि टाइप-2 मधुमेहाचा थेट प्रजनन आरोग्यावर परिणाम होतो. जेव्हा शरीरात रक्तातील साखरेची पातळी दीर्घकाळ अनियंत्रित राहते, तेव्हा रक्तवाहिन्या आणि नसा खराब होतात, ज्यामुळे पुरुषांमध्ये इरेक्टाइल डिसफंक्शन आणि टेस्टोस्टेरॉन हार्मोनची पातळी कमी होते. याव्यतिरिक्त, उच्च रक्त शर्करा शरीरात ऑक्सिडेटिव्ह ताण वाढवते, ज्यामुळे शुक्राणूंच्या डीएनएला नुकसान होऊ शकते. डॉक्टरांचे म्हणणे आहे की मधुमेहाने ग्रस्त पुरुषांमध्ये शुक्राणूंची संख्या कमी असणे, शुक्राणूंची गतिशीलता कमी होणे आणि शुक्राणूंची असामान्य आकाराची सामान्य पुरुषांपेक्षा जास्त शक्यता असते, ज्यामुळे नैसर्गिकरित्या गर्भधारणेमध्ये गंभीर अडचणी येतात.

मधुमेहाचा स्त्रियांच्या पुनरुत्पादक आरोग्यावर होणारा परिणामही खूप गुंतागुंतीचा आणि संवेदनशील असतो. स्त्रीरोग आणि IVF तज्ञांचा असा विश्वास आहे की इन्सुलिन रेझिस्टन्स आणि PCOS (PCOS – Polycystic Ovary Syndrome) यांचा जवळचा संबंध आहे. शरीरात इन्सुलिनची पातळी वाढल्यामुळे, अंडाशयातील इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन सारख्या प्रजनन संप्रेरकांचे संतुलन बिघडते, ज्यामुळे अनियमित मासिक पाळी आणि ओव्हुलेशन न होण्याची समस्या उद्भवते. एवढेच नाही तर अनियंत्रित साखरेने स्त्रीची गर्भधारणा झाली तरी सुरुवातीच्या तिमाहीत गर्भपाताचा धोका वाढतो आणि गर्भात जन्मजात विकार किंवा प्री-मॅच्युअर डिलिव्हरी होण्याची शक्यता असते. म्हणून, कुटुंब नियोजन सुरू करण्यापूर्वी किमान तीन ते सहा महिन्यांपूर्वी HbA1c पातळी 6.5% च्या खाली आणणे अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.

जागतिक मधुमेह दिन 2026 च्या निमित्ताने, वैद्यकीय तज्ञांनी तरुण आणि जोडप्यांना सल्ला दिला आहे की त्यांनी निरोगी कुटुंबाची योजना आखत असल्यास त्यांच्या जीवनशैलीत त्वरित शिस्त आणावी. सर्व प्रथम, नियमित चाचणी (HbA1c चाचणी) करा, कारण काहीवेळा प्री-डायबिटीसमध्ये कोणतीही स्पष्ट लक्षणे दिसत नाहीत, परंतु आंतरिकरित्या त्याचा प्रजनन क्षमतेवर परिणाम होत राहतो. दुसरे म्हणजे, संतुलित आणि कमी ग्लायसेमिक आहार घ्या, ज्यामध्ये शुद्ध साखर, मैदा, कोल्ड्रिंक्स आणि प्रक्रिया केलेले पदार्थ याऐवजी हिरव्या भाज्या, संपूर्ण धान्य, कडधान्ये, नट आणि अँटिऑक्सिडंट-युक्त फळे यांचा समावेश आहे. तिसरे, दररोज किमान 30 ते 45 मिनिटे शारीरिक व्यायाम करा, जसे की वेगवान चालणे, योग किंवा सायकल चालवणे, ज्यामुळे इन्सुलिनची संवेदनशीलता सुधारते आणि वजन नियंत्रणात राहते. चौथे, पुरेशी झोप आणि तणाव व्यवस्थापनाकडे लक्ष द्या, कारण वाढलेले कोर्टिसोल हार्मोन्स रक्तातील साखर आणि पुनरुत्पादक संप्रेरक दोन्ही बिघडवतात. पाचवे, धूम्रपान आणि अल्कोहोलपासून पूर्णपणे दूर राहा, कारण या दोन्ही सवयी, मधुमेहासह, प्रजनन क्षमता दुप्पट वेगाने खराब करतात.

डॉक्टरांचा स्पष्ट संदेश आहे की मधुमेहाचा अर्थ असा नाही की जोडपे पालक होऊ शकत नाहीत. रोगाची वेळीच ओळख झाली, डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार औषधे किंवा इन्सुलिन घेतल्यास आणि रक्तातील साखर सामान्य मर्यादेत ठेवली, तर स्त्री आणि पुरुष दोघांची प्रजनन क्षमता पूर्णपणे सुरक्षित ठेवता येते. या दिवसांमध्ये जागतिक मधुमेह दिनानिमित्त लखनौसह देशातील मोठ्या रुग्णालयांमध्ये मोफत साखर तपासणी आणि समुपदेशन शिबिरे आयोजित केली जात आहेत, ज्याचा फायदा घेऊन तरुण आपले आरोग्य आणि भविष्य दोन्ही सुरक्षित करू शकतात.